Emir Bayındır Kümbeti'nin Tarihi ve Önemi
Emir Bayındır Kümbeti ya da halk arasında bilinen diğer adıyla Parmaklıklı Kümbet, Akkoyunlu beylerinden Emîr Bayındır bin Rüstem'in defnedildiği Ahlat'ta bulunan tarihi bir anıt mezardır. Kitâbesinde yer alan bilgilere göre yapı, Ekim ya da Kasım 1481'de ölen Emîr Bayındır'ın eşi Şah Selime Hatun tarafından yaptırılmıştır. Kümbet içerisinde ayrıca, Aralık 1488 ya da Ocak 1489'da hayatını kaybeden oğlu Muhammed'in naaşı da yer almaktadır. İnşa edildiği dönem itibarıyla mescit ve zaviye ile birlikte bir külliyenin parçası olan bu tarihi yapı, günümüzde Vakıflar Genel Müdürlüğü mülkiyetindedir.
Kümbetin Özgün Mimarisi ve Sanatsal Değeri
Kesme taş kullanılarak kâgir sistemle inşa edilen Emir Bayındır Kümbeti, iki katlı bir mimari yapıya sahiptir. Yapının zemine gömülü mezar odası kare planlıyken, bu odanın zemin üstünde kalan kısmının köşeleri pahlanarak onikigen bir yapıya dönüştürülmüştür. Mezar odasının üzerinde yükselen silindirik ziyaret bölümünün doğu, batı ve güneye bakan yönleri açık bırakılmıştır. Bu açık kısımdaki parapetin üzerinde sütunlar ve pilasterler sıralanarak yapıya eşsiz bir görünüm kazandırmıştır. Giriş kapısı kuzeydoğu yönünde yer alan kapalı bölümde bulunur ve çift yönlü taş merdivenle çıkılan bu giriş süslemeleriyle adeta bir taçkapı görünümündedir. Yapının koni şeklindeki çatısı, dairesel ziyaret bölümünün iç kısmında bir kubbe olarak kendisini gösterir.
Mimar Baba Can Tartışması ve Restorasyon Çalışmaları
Kümbetin mimarı kesin olarak bilinmemekle birlikte, kuzeyinde yer alan Emir Bayındır Mescidi'nin kitâbesinde adı geçen mimar Baba Can'ın (Baba Han) bu kümbetin de mimarı olabileceğine dair görüşler mevcuttur. Sanat tarihçileri, kümbetin oldukça hareketli cephe süslemeleri ve zengin mimari dili ile mescidin sade tasarımı arasındaki farkları tartışmışlardır. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1965, 1971 ve 2005 yıllarında kapsamlı restorasyonlar geçiren kümbet, 1981 yılında tescillenerek koruma altına alınmıştır.
Konumu ve Çevresi
Emir Bayındır Kümbeti, Ahlat'ta konumlanmaktadır. Kümbet, tarihi külliyenin diğer önemli parçası olan Emir Bayındır Mescidi'nin güneyinde yer almaktadır. Çevresindeki geniş sit alanı sınırları içerisinde korunan bu anıt, Ahlat seyahatlerinin ve bölgenin tarihi mirasının en görkemli yapılarından biridir.