Diyarbakır il merkezine 52 kilometre (yaklaşık 40 dakika) uzaklıkta yer alan Eğil, Dicle Nehri'ne paralel bir tepe üzerinde kurulmuş, köklü geçmişiyle öne çıkan tarihi bir ilçedir. Yüzölçümü 449 kilometrekare olan ve deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 851 metre olan ilçe; kuzeyinde Dicle, batısında Ergani, doğusunda Hani ilçeleri, güneyinde ise Diyarbakır il merkezine komşu konumdadır. Günümüzde Gündoğuran Mahallesi, Yenişehir Mahallesi, Dere Mahallesi ve Kale Mahallesi olmak üzere 4 mahalleden oluşan Eğil'in bazı eski mahalleleri ise yapılan Dicle Barajı'nın suları altında kalmıştır.
Eğil'in Köklü Tarihçesi ve Ev Sahipliği Yaptığı Medeniyetler
Dicle'nin batı kıyısına bakan son derece stratejik konumuyla Eğil, Asur ve Helenistik dönemlere kadar uzanan kalıntılarıyla bölgenin en eski şehirlerinden biridir. Tarihsel süreç boyunca Hititler döneminde İngalava, Asurca Aşipalis, Ermenice Arkatiakert, Süryanice Encil, Enigelene ya da Angl, Rumcada ise Karkathiokerta isimleriyle anılmış olan kent, Zazaca Gêl ismiyle de bilinmektedir. Eğil; Asurlular, Roma İmparatorluğu, Bizanslılar, Selçuklu Hanedanı, Abbasiler, Osmanlı İmparatorluğu ve nihayetinde Türkiye Cumhuriyeti'nin idaresi altında bulunmuştur. Halk arasında "Peygamberler şehri" olarak da bilinen Eğil, 1860-1866 yılları arasında Palu'ya bağlıyken, 1866'da Mamuret-ül Aziz Vilayeti'ne bağlanmış ve 1936 yılında Diyarbakır'a bağlı bir ilçe statüsü kazanmıştır.
Sophene Krallığı Mirası ve Görülmeye Değer Eserler
Eğil, Sophene Ermeni Krallığı döneminden kalma birçok antik kale ve mağaraya ev sahipliği yapan antik bir şehirdir. Bilim insanlarının büyük kısmı tarafından Sophene Krallığı'nın başkenti Karkathiokerta ve antik Ermeni dini merkezi Angeghtun ile özdeşleştirilen ilçe, kralların mezarlarını barındırır. Sophene krallarına ait olan bu etkileyici kaya mezarları günümüzde de ilçede varlığını korumaktadır. Ayrıca Asurlulardan kalma kale, çok sayıda antik mağara ve tarihi kaya üzerine işlenmiş kral kızı resimleri kentin kültürel zenginliğinin en önemli parçaları arasındadır.
Günümüzde Yaşam, İdari Yapı ve Turizm
Nüfusunun büyük çoğunluğunu Zazaların oluşturduğu Eğil'de, 2024 yılı nüfus kayıtlarına göre 22.346 kişi yaşamaktadır. İdari geçmişinde 1953 yılında ilçe statüsünü kaybedip Dicle ilçesine, 1957 yılında ise merkez ilçeye bağlanan Eğil, 1987 yılında tekrar ilçe statüsü kazanmıştır. İlçede gerçekleştirilen kapsamlı çevre düzenlemeleri ve yapılan çalışmaların ardından bölge turizmde büyük bir ivme kazanmış ve 2025 yılında 1 milyon turiste ev sahipliği yapmıştır. Ziyaretçilerine göz alıcı manzaralar sunan Eğil Baraj Gölü kıyısı ve çevresindeki tarihi atmosfer, ilçeyi bölgenin en önemli turizm merkezlerinden biri haline getirmektedir.