Diyarbakır'ın Tarih Kokan İlçesi: Ergani
Diyarbakır ilinin en kalabalık dördüncü ilçesi olan Ergani (eski adıyla Osmaniye), Dicle Nehri'nin sağ kıyısına 10 kilometre uzaklıkta konumlanmıştır. Halk arasında Zülküf Dağı, Zülkifl Peygamber Dağı veya Makam Dağı olarak adlandırılan 1.537 metre yüksekliğindeki Zülküf Dağı'nın güney eteğine kurulan bu tarihi yerleşim, coğrafi olarak kısmen Doğu Anadolu Bölgesi'nde, idari olarak ise Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer almaktadır. Kuzeyinde Elazığ iline bağlı Maden ilçesi, doğusunda Diyarbakır ili ve Dicle ilçesi, güneyinde Urfa'ya bağlı Siverek ilçesi, batısında ise Çermik ve Çüngüş ilçeleriyle sınır komşusu olan Ergani, bölgenin en önemli coğrafi ve kültürel merkezlerinden biridir.
Anadolu'nun En Eski Köy Yerleşimi: Çayönü ve Hilar Mağaraları
Ergani'nin tarihi derinliği, ilçeye 8 kilometre uzaklıkta yer alan Hîlar Mahallesi yakınlarındaki Hilar Mağaraları ve tarihi Çayönü kalıntıları ile gün yüzüne çıkmaktadır. 1964 yılından bu yana sürdürülen arkeolojik kazılar, bölgenin geçmişinin MÖ 9. bin yıla kadar uzandığını ve buranın Anadolu ile Mezopotamya'nın en eski yerleşim alanlarından biri olduğunu kanıtlamıştır. Çayönü'ndeki buluntular MÖ 7500 ile 6250 yılları arasına tarihlenmekte olup, Taş ve Tunç devirlerini kapsayan üç farklı kültür evresine ev sahipliği yapmıştır. Yakın Doğu'nun en geniş şekilde açılmış ve korunmuş Neolitik yerleşimi olarak ün salan Çayönü'nün en bilinen yapısı ise 'Skull building' (kafatası binası) olarak adlandırılan özel yapıdır.
Zengin Tarihsel Geçmiş ve İsim Kökenleri
Tarih boyunca Akanya, Erkenin, Erkanikana, Yanari, Zülkerneyn, Arsenia, Urhana ve Aşot gibi pek çok farklı isimle anılan Ergani; Ermeni kaynaklarında Argını ve Arxenî, çivi yazılı metinlerde Arsinia ve Peutinger Tabletlerinde Arsenia adlarıyla geçmektedir. Osmanlı döneminde uzun süre Sancak beyliği (il merkezi) yapan Ergani, 20 Nisan 1924 tarihli ve 491 sayılı kanunla Diyarbakır'a bağlı bir ilçe statüsüne kavuşmuştur. 19. yüzyılın ortalarında bakır madeninin işletilmesiyle önem kazanan Maden Kasabasına taşınan sancak merkezinin ardından, ilçe Doğu Anadolu (Elazığ) kültürü ile yoğrulmuş zengin bir kültürel mirasa sahip olmuştur.
Günümüze Ulaşan Tarihi Kalıntılar ve Ulaşım
Ergani ve çevresinde geçmişten günümüze ulaşabilen en önemli kalıntılardan biri, Kolat Dağı yamacında bugün yıkıntı halinde bulunan tarihi Ergani Kalesi'dir. Evliya Çelebi'nin ünlü eseri Seyahatname'de de ayrıntılı şekilde ele alınan bu kalenin kimin tarafından inşa edildiğine dair bir kayda rastlanmamıştır. Osmanlı dönemi sonlarında ilçede yer alan 3 cami, 10 mescit, 3 Ermeni kilisesi, 1 Protestan kilisesi, 3 han, 3 hamam ve 30 çeşme arasından günümüze ulaşan ve 1891 yılında inşa edilen Eski Hükûmet Konağı, restore edilerek turizme kazandırılmıştır. Diyarbakır-Elazığ kara yolunun 58. kilometresinde yer alan ve içinden demiryolu hattı da geçen Ergani, ulaşım kolaylığı ve 9000 yıllık köklü geçmişiyle keşfedilmeyi bekleyen bir turizm değeridir.