Doğu Anadolu'nun Tarihi Mirası: Dilmaçoğulları Beyliği
Dilmaçoğulları Beyliği, 1085-1192 yılları arasında Doğu Anadolu'nun stratejik bölgelerinden olan Bitlis ve Erzen (günümüzde Batman ili, Kozluk ilçesi, Oyuktaş Köyü, Yeşilyurt Mezraası) çevresinde egemenlik kurmuş tarihi bir Türk beyliğidir. Beyliğin kurucusu, Büyük Selçuklu Devleti hükümdarı Alp Arslan'ın meşhur komutanlarından biri olan Dilmaçoğlu Mehmed Bey'dir. Anadolu'nun Türk yurdu haline gelmesinde ve fetih hareketlerinde önemli roller üstlenen beylik, bölgenin tarihi kimliğinin oluşmasında büyük pay sahibidir.
Kuruluş Yılları ve Malazgirt Savaşı
Dilmaçoğulları Beyliği'nin temellerini atan Dilmaçoğlu Mehmed (Muhammed) Bey, Sultan Alp Arslan devrinde Bekçioğlu Afşın ve Ahmed Şâh gibi Türkmen liderleriyle birlikte Bizans idaresindeki Anadolu topraklarına akınlar düzenlemiştir. Türk tarihinin dönüm noktalarından biri olan Malazgirt Savaşı'na da bizzat iştirak eden Mehmed Bey, sonrasında Selçuklu ordusunun Halep çevresinde gerçekleştirdiği fetih hareketlerinde yer almıştır. 1085 yılında Diyar-ı Bekir'in (Diyarbakır) fethinden sonra Bitlis ve Ahlat da Selçuklu kuvvetlerince zapt edilmiş ve bu toprakların yönetimi kullanım hakkı (iktâ) olarak Mehmed Bey'e bırakılmıştır. Bu gelişme ile Dilmaçoğulları Beyliği resmen kurulmuştur.
Toğan Arslan Dönemi ve Siyasi İttifaklar
Kuruluş döneminde Büyük Selçuklu Devleti'ne biçimsel bir bağlılık gösteren Dilmaçoğulları, zaman içerisinde siyasi dengelere göre farklı devletlere tabi olmuştur. Önce Kılıç Arslan'a, onun ölümünün ardından ise Ermenşahlar'a (Ahlatşahlar) bağlanan beylik, en parlak ve görkemli yıllarını 1104-1137 yılları arasında hüküm süren Toğan Arslan döneminde yaşamıştır. Toğan Arslan, bu dönemde Artuklulardan İl Gazi'ye tabi olarak Saltuklular ve Artuklular ile ortak hareket etmiş; bölgeye yönelik Haçlı seferlerine ve Gürcü akınlarına karşı omuz omuza mücadeleler vermiştir.
Zorlu Dönemler ve Tarihe Karışışı
Hüsâmeddîn Kurt döneminde (1137-1143), Irak Selçuklu sultanı Mes'ûd'un kardeşi Selçuk-şâh'a Ahlat, Malazgird ve Erzen bölgesini iktâ etmesiyle beylik zor günler yaşamıştır. 1138 yılında Selçuk-şâh bölgeyi tahrip etmiş ve halka kötü davranmıştır. 1192 yılında Ermenşâhlardan Begtimur'un Bitlis'i zapt etmesiyle beyliğin Bitlis'teki hakimiyeti sona ermiştir. Bu tarihten itibaren Erzen ve çevresinde varlığını sürdüren Dilmaçoğulları Beyliği, 14. yüzyılın sonlarına kadar bu bölgede hüküm sürmüş ve muhtemelen Akkoyunlular devrinde tamamen tarihe karışmıştır.