Çemişgezek'in Tarihi ve Etimolojik Kökeni
Tunceli ilinin tarihi bir ilçesi olan Çemişgezek, deniz seviyesinden ortalama 999 metre yükseklikte yer alır ve 851 km²'lik bir yüzölçümüne sahiptir. İlçenin isminin, Bizans imparatoru olan Ermeni kökenli general I. İoannis Çimiskes'ten geldiği yönünde görüşler bulunmaktadır. Bu lakabın Ermenice "kırmızı çizme" anlamına gelen Chmushkik veya "kısa boylu" anlamındaki bir kelimeden türediği varsayılmaktadır. Dönemin kaynaklarından Edessalı Mateos, Çimiskes'in Sophene bölgesinden olduğunu aktarır. Ermenice Čmškacag olan yerleşim, Osmanlı döneminde Çemişgezek adıyla anılmıştır.
Antik Çağlardan Türk Hâkimiyetine Uzanan Süreç
Çemişgezek'in bilinen tarihi MÖ 4000 yıllarına kadar uzanmakta olup bölge Hitit, Urartu, Roma ve Bizans gibi büyük medeniyetlerin egemenliğine sahne olmuştur. 7. yüzyılda Arapların denetimine giren kenti Bizanslılar 10. yüzyılda geri almıştır. 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi sonrasında Bizans otoritesinin kalkmasıyla bölgede sırasıyla Ermeni beyi Philaretos Brakhamzos, Selçuklu sultanı I. Melikşah tarafından bölgeyi alan Çubuk Bey ve ardından Artuklu komutanı Belek Gazi hâkimiyet kurmuştur. 1224 yılında Anadolu Selçuklu Devleti'nin kontrolüne geçen ilçede, Selçuklu gücünün zayıflamasıyla Saltuklu soyundan gelen Melkişiler yönetimindeki Çemişgezek Beyliği kurulmuştur.
Osmanlı Dönemi ve Sosyo-Ekonomik Yapı
1514 Çaldıran Muharebesi'nin ardından Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına dahil edilen Çemişgezek, 1518 yılında yapılan tahrirde Diyarbekir Eyaleti'nin sancaklarından biri haline gelmiştir. 16. yüzyıl Osmanlı kayıtlarında kentte Gayrimüslim (Ermeni ve Rum) nüfusunun Müslüman nüfusundan fazla olduğu görülmektedir. İlçede 19. yüzyılda dut bahçelerinin varlığına bağlı olarak ipekçilik, küçükbaş hayvancılık sayesinde yün üretimi ve boyahaneler gelişmiştir. İnanç yapıları açısından da zenginleşen kentte, başlangıçta 1 cami ve 3 mescit varken zamanla cami ve mescit sayısı 26'ya yükselmiş, Gayrimüslimlere hizmet veren 4 kilise de inşa edilmiştir.
Cumhuriyet Dönemi ve Keban Barajı'nın Etkileri
Çemişgezek, 1925 yılında Dersim Sancağı'nın lağvedilmesiyle Elazığ'a bağlanmış, ardından 25 Aralık 1935 tarihli kanunla kurulan Tunceli vilayetine dahil edilmiştir. Bölgenin en büyük coğrafi değişikliklerinden biri Keban Barajı'nın su tutmasıyla yaşanmıştır. Baraj suları altında kalmadan önce 51 köyü bulunan ilçenin 14 köyü tamamen, 12 köyü ise kısmen su altında kalmıştır. Günümüzde 7 mahalle ve 34 köyü bulunan Çemişgezek, Tunceli'nin en önemli tarihi yerleşim alanlarından biri olarak önemini korumaktadır.