Borsa İstanbul A.Ş. ve Sermaye Piyasasındaki Önemi
Borsa İstanbul A.Ş. ya da kısaca BİST, Türkiye'de 1985 yılında açılan sermaye piyasasında faaliyet gösteren, Türk ve yabancı kaynaklı bankalara ile aracı kurumlara saklama ve takas hizmeti sunan köklü bir finans merkezidir. Kurumun resmî sloganı "Yatırıma değer!" olarak kabul edilmiştir. 24 Şubat 2017 tarihinde yayımlanan kararname ile devlete ait bütün hisselerinin Türkiye Varlık Fonuna devredilmesi kararlaştırılan kurum, İstanbul'un Sarıyer ilçesinde yer almaktadır. Borsa İstanbul'un 2026 yılı itibarıyla ortaklık yapısında Türkiye Varlık Fonu %80,6, QH Petrol Yatırımları LLC %10, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TCMA) %1,3, Borsa İstanbul A.Ş. %2,32 ve diğer hissedarlar %5,78 oranında paya sahiptir.
Borsanın Tarihsel Gelişimi
Borsa İstanbul'un kökenleri 1866 yılında kurulan Dersaadet Tâhvilat Borsası'na kadar uzanmaktadır. Modern dönemdeki yapılanma süreci ise 6 Ekim 1983 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan "Menkul Kıymetler Borsaları Hakkında 91 sayılı KHK" ile başlamıştır. Bu kararname, Türkiye'nin sermaye piyasalarını daha etkin hale getirmek ve menkul kıymet alım satım işlemlerine elverişli ortam yaratmak amacıyla borsaların kuruluş esaslarını düzenlemiştir. Ardından, 6 Ekim 1984 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmelikle borsa üyelerinin yükümlülükleri ve denetim esasları belirlenmiş; İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) adıyla kurulan yapıda ilk işlemler 3 Ocak 1986 tarihinde 19 hisse senediyle başlamıştır. Kurumun İMKB olan adı, 5 Nisan 2013 tarihinde yapılan değişiklikle Borsa İstanbul adını almıştır.
Yönetim Yapısı ve Pazar Oluşumu
Borsa İstanbul, genel kurul tarafından 3 yıllık süre için seçilen ve 9 üyeden oluşan bir yönetim kurulu tarafından yönetilmektedir. Yönetim kurulu başkanı ise yönetim kurulu üyeleri arasından seçilir. BİST bünyesinde yatırım ve kalkınma bankaları, ticari bankalar ile aracı kurumlardan oluşan üyeler yer almaktadır. Hisse Senetleri Piyasası'nda; ulusal pazar, ikinci ulusal pazar, yeni ekonomi pazarı ve gözaltı pazarı olmak üzere dört adet sürekli pazar bulunmaktadır. BİST tahvil ve bono piyasasında ise kesin alım satım pazarı, repo-ters repo pazarı ve gayrimenkul sertifikaları pazarı faaliyet göstermektedir.
İşlem Gören Enstrümanlar ve Endeks Milatları
Borsada ortaklık veya alacaklılık hakkı sağlayan ve Sermaye Piyasası Kurulunca menkul kıymet olarak kabul edilen sermaye piyasası araçları işlem görmektedir. BİST bünyesinde hisse senedi, devlet tahvili ve hazine bonosu işlemleri gerçekleştirilmektedir. Yatırımcıları Koruma Fonu aracılığıyla, aracı kuruluşların sermaye piyasası faaliyetleri nedeniyle müşterilerine karşı sadece hisse senedi işlemlerinden doğan nakit ödeme ve teslim yükümlülükleri güvence altına alınmaktadır. Tarihsel gelişimde, BİST 100 endeksi 13 Haziran 2017 tarihinde 100.000 puanı görmüş, 27 Temmuz 2020 tarihinden itibaren ise endeksten iki sıfır atılarak 23 yıl önceki değerleme düzenine dönülmüştür. 2023 yılı itibarıyla borsada Akbank, Aksa Akrilik, Alarko Holding, Arçelik, Aselsan, Astor Enerji ve BİM Birleşik Mağazalar gibi 655 şirket işlem görmektedir.