Avnik Kalesi (günümüzdeki adıyla Güzelhisar), Erzurum ilinin Köprüköy ilçesine bağlı bir kırsal mahallede, sarp ve kayalık bir alan üzerinde konumlanan tarihi bir tahkimattır. Geçmişi Urartular dönemine kadar uzanan bu tarihi yerleşim ve kale, bölgedeki stratejik konumu nedeniyle yüzyıllar boyunca çok sayıda medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Cumhuriyet döneminde, yerleşim yerinde bulunan bu kaleden dolayı bölgeye Güzelhisar adı verilmiştir.
Avnik Kalesi'nin Tarihsel Adları ve Kökeni
Köyün bilinen en eski adı Avnik'tir. Kale, Bizans İmparatorluğu döneminde "Abnikon" olarak adlandırılmış, 10. yüzyıl kaynaklarında ise "Castrum Abnicum" veya "Kastrom Abnicom" şeklinde kaydedilmiştir. Farsça kaynaklarda "Abinik" (Âb-ı Nik) adıyla anılan kale, Osmanlı İmparatorluğu döneminde "Abvik" olarak da geçmektedir. Zaman içinde ismi halk arasında Avnik olarak yerleşmiştir.
Medeniyetlerin Geçiş Noktası ve Egemenlik Dönemleri
Sarp kayalıklar üzerinde yükselen Avnik Kalesi, Urartulardan sonra Sasani, Roma ve Bizans egemenliklerini yaşamıştır. Ardından Gürcistan Krallığı topraklarına katılan bölgede, 1071 yılındaki Malazgirt Muharebesi'nden sonra Türk akınları görülmeye başlamış ve kale Saltuklular'ın hakimiyetine girmiştir. Saltuklular'ın zayıflaması üzerine kale yeniden Gürcülerin eline geçmiş, ancak bir süre sonra İlhanlılar tarafından fethedilmiştir.
Karakoyunlulardan Osmanlı Devri İdari Yapısına
İlhanlıların ardından Sutaylılar, Çobanlılar ve Eretna Beyliği egemenliğinde kalan yerleşim, 14. yüzyılın ikinci yarısının ortalarında Karakoyunluların eline geçmiştir. Cihangir Timur'un kısa süreli hakimiyetinden sonra kale yeniden Karakoyunluların ve ardından Akkoyunluların denetimine girmiştir. Safeviler döneminde önemi azalan ve ıssızlaşan kale, 17. yüzyıl Osmanlı kaynaklarında Pasinler kazasına bağlı bir nahiye olarak kaydedilmiştir.
Coğrafi Konum, Ulaşım ve Günümüzdeki Durumu
Güzelhisar, Erzurum il merkezine 74 km, Köprüköy ilçe merkezine ise 18 km uzaklıktadır. Köprüköy'ün güneydoğusunda yer alan mahalle, D.955 numaralı Erzurum-Muş (Köprüköy-Hınıs) devlet yolu kenarında bulunmaktadır. Rakımı 2044 metre olan bu tarihi yerleşim, 1990 yılına kadar Pasinler ilçesine bağlı bir köy iken, bu tarihte yeni kurulan Köprüköy ilçesine bağlanmış; 2012 yılında kabul edilen 6360 Sayılı Kanun ile kırsal mahalleye dönüştürülmüştür.