Samsun il merkezinin yaklaşık 18 kilometre güneybatısında, Çatmaoluk Köyü Yeniköy Mahallesi'nin ise 2 kilometre güneyinde konumlanan Akalan Kalesi, yüksek bir platonun dik yamacında kurulmuş kale tipi bir höyük yerleşmesidir. Doğal savunma imkanlarına sahip olan bu tarihi yerleşimin güney, kuzey ve batı cepheleri, Karadeniz'e dökülen Kürtün Nehri ve bu nehrin kolları tarafından çevrelenmiştir.
Tarihçe ve Arkeolojik Kazılar
Akalan Kalesi'nde gerçekleştirilen ilk kazı çalışması 1906 yılında Th. Macridy tarafından yürütülmüştür. Bu ilk kazının ardından, alanda iki kez de yüzey araştırması gerçekleştirilmiştir. Tarihsel ve kültürel önemi doğrultusunda tescillenen höyük, 08.09.2001 tarihinde 296 / 1 tescil numarası ve derecesi ile koruma altına alınmıştır.
Surlar ve Höyük Yapısı
Kale tipi bu yerleşimde höyük, kalenin orta kesiminde yer almaktadır. Kalenin çevresini saran surların toplam uzunluğu 1 kilometreyi bulmaktadır. Günümüzde surların yüksekliği 4,50 ila 5 metreye kadar korunmuş durumdadır. Duvar kalınlığı tam olarak anlaşılamamakla birlikte, surların üzerinde kerpiçten inşa edilmiş yüksek bir beden yapısının bulunduğu öngörülmektedir.
Kalenin Kapıları
Yapılan arkeolojik araştırmalarla kalenin saptanabilen iki kapısı olduğu belirlenmiştir. Bu kapılardan büyük olanı güneydoğu yönünde yer almakta olup, yuvarlatılmış ve kuleye benzer iki duvarın arasında bulunmaktadır. Kalenin diğer kapısı ise kuzeydoğu yönünde yer almaktadır.