Ağıllı Köyü'ne Genel Bakış ve Coğrafi Konumu
Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı şirin bir yerleşim yeri olan Ağıllı Köyü, deniz seviyesinden 1874 metre yükseklikte konumlanmaktadır. Tarih boyunca farklı isimlerle anılan ve zengin bir kültürel birikime sahip olan bu köy, Ardahan il merkezine 96 km, Çıldır ilçe merkezine ise 52 km uzaklıkta yer alır. Günümüzde oldukça sakin bir nüfusa sahip olan Ağıllı Köyü, sınırları içerisinde barındırdığı tarihi izler ve geçmişte ortadan kalkmış olan Ratasani köyünün yerleşim alanıyla da dikkat çekmektedir.
Orta Çağ'dan Osmanlı Dönemi'ne Hamaş Tarihi
Köyün bilinen en eski adı erken dönem Türkçe kaynaklarda Hamaş, Gürcüce kaynaklarda ise Hamaşi olarak geçmektedir. Tarihsel Gürcistan'ı oluşturan Cavaheti bölgesinin Türkiye sınırları içinde kalan bu yerleşim alanı, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan isimli mufassal defterde yerleşim; bir derenin iki yakasında yer alan, sınırları ayıran Hamaş-i Küçük (Küçük Hamaş) ve Hamaş-i Büzürg (Büyük Hamaş) olmak üzere iki ayrı köy olarak kaydedilmiştir. O tarihte Küçük Hamaş boşalmış bir durumdayken, Büyük Hamaş köyünde sadece üç hane yaşamaktaydı ve bu hanelerin vergi yükümlüleri Badura, Gogiça ve Abram'ın torunu gibi Gürcü isimleriyle deftere kaydedilmişti.
Rus İdaresi ve Cumhuriyet Dönemi Sınır Mücadeleleri
Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 yıllarını kapsayan cebe defterinde hasılası 8.000 akçe olarak belirtilen Hamaş Köyü, 93 Harbi'nin ardından 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması ile Osmanlı Devleti tarafından Ruslara bırakılmıştır. Rus idaresinde nüfusu 173 kişiye ulaşan ve tamamı Kürt olarak kaydedilen köy, I. Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusya'nın bölgeden çekilmesiyle Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti sınırları içinde kalmıştır. 1921 tarihli Moskova Antlaşması'yla nihai olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırlarına katılan Hamaş, 1928 ve 1935 nüfus sayımı kayıtlarında Kars vilayetinin Çıldır kazasına bağlı bir yerleşim yeri olarak varlığını sürdürmüştür.
Hamaş'tan Ağıllı'ya: Modern Dönem
Tarih boyunca Hamaş veya Hamaşi olarak bilinen köyün adı, yabancı kökten geldiği gerekçesiyle 1959 yılında 7267 sayılı kanun uyarınca resmi olarak Ağıllı olarak değiştirilmiştir. Cumhuriyet dönemindeki nüfus hareketliliğine bakıldığında, 1965 yılında köy nüfusu 325 kişiye ulaşmış ve bu dönemde okuma yazma bilen kişi sayısı 52 olarak tespit edilmiştir. Yıllar içerisinde göç veren köyün nüfusu 2000 yılında 28 kişiye kadar düşmüş, 2022 yılı verilerine göre ise 42 kişiyle sakin ve huzurlu köy hayatını sürdürmeye devam etmektedir.