Taşdeğirmen Köyü'ne Genel Bakış ve Coğrafi Konum
Taşdeğirmen, Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı tarihi bir köydür. Deniz seviyesinden 2044 metre yükseklikte konumlanmış olan bu yerleşim yeri, Ardahan il merkezine 55 kilometre, Çıldır ilçe merkezine ise 13 kilometre uzaklıkta yer almaktadır. Köyün nüfusu yıllar içinde değişim göstermiş olup 2022 yılı verilerine göre güncel olarak 272 kişiden oluşmaktadır.
Tarihçe ve İsim Kökeni
Köyün bilinen en eski adı Gürcüce bir kelime olan ve "batık, çöküntü" anlamına gelen Çamdzvrali'dir (ჩამძვრალი). Tarihsel süreç içerisinde bu isim, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile cebe defterinde "Çamzvral" (چامزورال) olarak geçerken; Rus idaresinin 1886 yılındaki nüfus tespitinde "Çamdra" (Чамдра), 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise "Çamdira" (چامدیرە) olarak kaydedilmiştir. Köy, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihsel Palakatsio bölgesinin sınırları içerisinde yer almaktaydı.
Osmanlı Dönemi ve İlk Kayıtlar
16. yüzyılda, 1549 yılındaki Gürcistan seferini izleyen yıllarda Osmanlı İmparatorluğu tarafından Gürcülerden ele geçirilen köy, 1595 tarihli "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterinde Camzvral-i Büzürg (Büyük Çamdzvrali) ismiyle kaydedilmiştir. O tarihte Gürcistan Vilayeti içinde Çıldır livasının Canbaz nahiyesine bağlı olan köyün nüfusu 32 Hristiyan haneden oluşmaktaydı. Köyde buğday, arpa, çavdar, keten tohumu ve yonca tarımı ile arıcılık yapılmakta, ayrıca koyun ve domuz beslenmekteydi. Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde de Çamzvral adıyla geçen köyün, 1709/1710 (Hicri 1121) tarihinde hasılasının 14.000 akçe olduğu ve Ahmed adında bir kişiye tahsis edildiği belirtilmektedir.
Rus İdaresi, Savaş Sonrası Dönem ve Cumhuriyet
Taşdeğirmen Köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakılmıştır. Rus idaresi altındayken 1886 yılında yapılan nüfus sayımında "Çamdra" şeklinde kaydedilen yerleşim, Ardahan sancağının Çıldır kazasına bağlı Suhara nahiyesinin sekiz köyünden biri durumundaydı. Bu dönemde köyün nüfusu 52 hanede yaşayan 205'i erkek ve 204'ü kadın olmak üzere toplam 409 kişiden oluşuyordu ve sakinlerinin tamamı Karapapak olarak kaydedilmişti. Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre fiilen Ermenistan sınırlarında kalan köy, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile Türkiye'ye bırakılmıştır.
Modern Dönem ve İsim Değişikliği
Köy, Cumhuriyet döneminde 1928 tarihli köy listesinde "Çamdira" adıyla Kars vilayetinin Çıldır kazasının merkez nahiyesine bağlı görünmekteydi. 1940 genel nüfus sayımında "Çamdıra" adıyla anılan yerleşimin nüfusu 705 kişi olarak tespit edilmiştir. Türkçe olmayan eski adının yerine, 1959 yılında çıkarılan 7267 sayılı kanunla köye Taşdeğirmen adı verilmiştir. 1965 yılına gelindiğinde nüfusu 1.174 kişiye kadar ulaşan köyde o dönem okuma yazma bilen kişi sayısı 296 olarak kaydedilmiştir.