Vecihi Hürkuş, Türk havacılık tarihinin pek çok dönüm noktasında belirleyici rol üstlenmiş bir pilot ve mühendistir. 6 Ocak 1896'da İstanbul'da dünyaya gelen Hürkuş; I. Dünya Savaşı'nda düşman uçağı düşüren ilk Türk pilotu olmuş, kendi adını taşıyan uçakları bizzat tasarlayıp imal etmiş, Türkiye'nin ilk sivil havacılık okulunu açmıştır. 16 Temmuz 1969'da hayatını kaybeden bu usta tayyareci, Türk gökyüzüne onlarca ilki kazıdı.
Savaş Yılları ve İlk Uçuşlar
Bebek'te başlayan ilköğretimini Üsküdar'da sürdüren Hürkuş, Tophane Sanat Okulu'nda güzel sanatlar eğitimi aldıktan sonra 1912'de Balkan Harbi'ne gönüllü olarak katıldı. Tayyareci olma isteğiyle girdiği Tayyare Makinist Mektebi'nden Küçük Zabit rütbesiyle mezun oldu. I. Dünya Savaşı'nda Bağdat cephesine gönderildi; 2 Şubat 1916'da bir uçak kazasında yaralanarak İstanbul'a döndü. İlk pilotluk uçuşunu 21 Mayıs 1916'da gerçekleştirdi ve 15 Kasım 1916'da pilot diplomasını aldı.
1917 sonbaharında Kafkas Cephesi'ndeki 7. Tayyare Bölüğü'ne atanan Hürkuş, bir Rus uçağını düşürerek bu cephede düşman uçağı indiren ilk Türk pilotu unvanını kazandı. 8 Ekim 1917'de hava savaşında yaralanıp düşünce, uçağını Rusların eline bırakmamak için yaktı; Hazar Denizi'ndeki Nargin Adası'na esir düştü. Azeri Türklerinin yardımıyla adadan kaçtı, İran topraklarına sığındı ve yaya olarak iki buçay ayda Musul'a ulaştı. İstanbul'a geldiğinde savaş son günlerini yaşıyordu.
Mondros Antlaşması'nın ardından işgal altındaki İstanbul'dan gizlice ayrılan Hürkuş, Mudanya-Bursa-Eskişehir hattıyla Konya'ya geçerek Kurtuluş Savaşı'na katıldı. Başarılı keşif uçuşları yapmasının yanı sıra bir Yunan uçağını da düşürdü; İzmir hava meydanına inerek alanı işgalden kurtardı. Bu başarılar TBMM tarafından İstiklal Madalyası ve üç ayrı Tasdikname ile ödüllendirilmesiyle karşılık buldu. T.C. tarihi boyunca üç Tasdikname ile onurlandırılan tek kişi olmaya devam etmektedir.
Uçak Tasarımcılığı ve Sivil Havacılık
Hava Kuvvetleri'nden istifa eden Hürkuş, 1923'te ganimetle ele geçirilen motorları kullanarak ilk Türk yapımı uçak olan Vecihi K-VI'yı imal etti; 28 Ocak 1925'te ilk uçuşunu yaptı. İzinsiz uçurduğu için cezalandırılınca Ankara'ya geçerek kurulan Türk Tayyare Cemiyeti'ne katıldı ve cemiyetin Fen şubesini örgütledi. Avrupa'daki büyük uçak fabrikalarını yerinde inceleyen Hürkuş, Fransa'da Potez 25 tipiyle akrobasi uçuşu yaptı; Atlantik'i geçme teklifini aldıysa da Fransız Aero Kulübü'nün baskısıyla bu fırsat gerçekleşmedi.
1930'da yıllık iznini ücretsiz uzatıp Kadıköy'de bir keresteci dükkânını kiralayan Hürkuş, üç ayda ikinci uçağı Vecihi XIV'ü inşa etti. 16 Eylül 1930'da halk ve basın önünde gerçekleştirilen ilk uçuşun ardından uçak, teknik sertifika için Çekoslovakya'ya gönderildi. 23 Nisan 1931'de Prag'da düzenlenen bir törenle uçuş müsaadesini alan Hürkuş, 5 Mayıs 1931'de Türkiye'ye döndü.
21 Nisan 1932'de açtığı Sivil Tayyare Mektebi'ne iki kız öğrenci de dahil on iki kişi alan Hürkuş, Türkiye'nin ilk kadın pilotu Bedriye Gökmen'i bu okulda yetiştirdi. Eğitim uçuşları için 1933'te Vecihi K-XVI'yı tasarladı. Öğrencilerin hiçbiri eğitim boyunca kaza yapmadı; okul ise mali güçlükler ve diploma denkliği sorunu nedeniyle kapandı.
Son Dönem ve Mirası
1935'te Atatürk'ün çağrısıyla Türk Hava Kurumu'na dönen Hürkuş, 1937'de mühendislik eğitimi için Almanya'ya gönderildi. Weimar Mühendislik Mektebi'nden 27 Şubat 1939'da Tayyare Makine Mühendisliği diplomasını aldı; Türk makamları bu diplomayı başlangıçta tanımadı, Hürkuş hakkını Danıştay kararıyla teslim ettirebildi. 1942'de kaleme aldığı Vecihi Havada adlı kitabında 1915-1925 yılları arasındaki anılarını ve ilk uçağını nasıl yapıştırdığını aktardı.
1947'de kurduğu Kanatlılar Birliği ve 1951'deki zirai ilaçlama şirketinin ardından, 29 Kasım 1954'te Türkiye'nin ilk özel hava yolu şirketi olan Hürkuş Hava Yolları'nı kurdu. THY'den satın alıp onardığı uçaklarla sefer düzenlemeye çalıştı; ancak sabotajlar ve gerekçesiz iptal kararları bu girişimi çıkmaza soktu. Hayatının son dönemini ağır mali sıkıntılar içinde geçiren Hürkuş, vatana hizmet tertibinden bağlanan maaşına bile haciz uygulandığını gördü. 16 Temmuz 1969'da geçirdiği beyin kanaması nedeniyle Gülhane Askeri Tıp Akademisi Hastanesi'nde 73 yaşında hayatını kaybetti.
1916-1967 yılları arasında 30.000 saat uçuş yapan ve 102 farklı uçak modeli kullanan Vecihi Hürkuş, Türk havacılığının kurucu isimleri arasında tartışmasız özgün bir yer tutmaktadır.