Cumhuriyet döneminin entelektüel haritasını çizen en önemli isimlerden biri olan Şevket Süreyya Aydemir, 1897 yılında Edirne'de dünyaya gözlerini açmış, fikir dünyasındaki derin izleriyle 25 Mart 1976'da Ankara'da aramızdan ayrılmıştır. Türk düşünce tarihine yön veren ünlü iktisatçı, yazar ve tarihçi, kurucusu olduğu Kadro dergisi ve kaleme aldığı biyografik başyapıtlarla yeni devletin ideolojik temellerini sorgulayan ve kurumsallaştıran öncü bir figürrür. Kendi yaşamını anlattığı otobiyografik eseriyle zihinlerde yer eden yazar, kalemiyle bir devrin ruhunu şekillendirmiştir.
Fikir Dünyasının Arayış Yılları
Balkan göçmeni ve topraksız bir ailenin çocuğu olarak büyüyen Aydemir, okuma yazmayı aydın bir kadın olan annesi Şaziye Hanım'dan öğrendi. Edirne'deki bahçıvan babası Mehmet Ağa'nın kıt imkânlarına rağmen mahalle mektebinden sonra askeri rüştiyeye girdi. Siyasete küçük yaşlarda merak salarak henüz 11 yaşındayken İttihat ve Terakki Cemiyeti üyesi oldu. Balkan Savaşları'nın hemen öncesinde annesini ve ağabeyini yitirdi. İşgal altındaki Edirne'den tahliye edilerek Kuleli Askeri Lisesi'ne gönderilse de kentin geri alınmasıyla babasının çağrısı üzerine dönüp öğretmen okulunda eğitimine devam etti. Bu dönemde Turancı akımlara kapıldı. Diğer ağabeyinin Sarıkamış'ta şehit düşmesinin ardından gönüllü olarak katıldığı Kafkasya Cephesi'nde yaralandı. Burada okuduğu Müfide Ferit'in Aydemir romanından etkilenerek ileride bu soyadı benimsedi.
Öğretmenlik eğitimini tamamladıktan sonra üstlendiği yönetsel görevlerin yanı sıra Azerbaycan'ın Nuha kentine öğretmen olarak atandı. Nuha'da kurulan Ermeni karşıtı gönüllü birliğin komutanlığını yürüterek büyük takdir topladı. Ancak bölgedeki çok etnikli yapı, kafasındaki Turancı düşünceleri sorgulamasına zemin hazırladı. Bakü'deki Doğu Halkları Kurultayı'na delege olarak katılması, komünist ideolojiye yönelmesini tetikledi. Merak ettiği bu yeni dünyayı keşfetmek adına Milli Mücadele yerine Nuha'da kalmayı seçti. Sonrasında Batum'a geçerek Komünist Parti'ye girdi ve burada evlendi. Eğitim aşkıyla gittiği Moskova Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi (KUTV) bünyesinde iktisat alanında uzmanlaştı.
İstiklal Mahkemesi'nden Cumhuriyet Bürokrasisine
Yurda 1923 senesinde dönen Aydemir, Aydınlık dergisinde düşüncelerini yayarken, Sadrettin Celal Antel ile birlikte Lenin ve Leninizm kitabını çıkardı. Partinin üçüncü kongresinde yedi kişilik merkez komiteye seçilse de, 1925 yılındaki meşhur 1925 Tevkifatı sırasında tutuklandı. Ankara İstiklal Mahkemesi tarafından yargılanarak on yıl hapse mahkûm edildi. Afyon Cezaevi'nde geçirdiği dönemde önemli iktisat çalışmaları kaleme alsa da bunları bastıramadı. 1927'deki genel afla özgürlüğüne kavuşan yazar, ağır baskılar ve ideolojik dönüşümün ardından komünizm çizgisini tamamen terk ederek Kemalist düşünceye yöneldi. Vedat Nedim Tör ile birlikte partiden ayrıldı. Ankara'da 1928'de devlet memurluğuna adım atarak uzun yıllar bürokraside önemli görevler üstlendi.
Aydemir'in devlet kademelerinde yürüttüğü bazı önemli görevler şunlardır:
- Yüksek Teknik Öğretim Umûm Müdür Yardımcılığı
- Ankara Belediyesi İktisat Müdürlüğü
- Ankara Ticâret Mektebi Kurucu Müdürlüğü
- İktisat Vekâleti Sanâyi Tetkik Heyeti Reisliği
- Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu Üyeliği
Kadro Hareketi ve Ölümsüz Eserleri
Bürokraside hızla yükselirken Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yazılar kaleme alan yazar, Mustafa Kemal Atatürk'ün yönlendirmesiyle Yakup Kadri Karaosmanoğlu ile birlikte Kadro dergisi çatısı altında yepyeni bir entelektüel hareket başlattı. Geçmişi nedeniyle sıkça eleştirilse de uzmanlığı sayesinde İsmet İnönü'nün de güvenini kazandı. İsmail Hüsrev Tökin ile hazırladığı kalkınma planı kabul görmese de ekonomi alanındaki etkisi sürdü. Ancak en büyük mirasını edebiyat ve tarih dünyasına bıraktı. Kendi içsel arayışını anlattığı Suyu Arayan Adam başyapıtıdır. Bunu takip eden üçer ciltlik Tek Adam ve İkinci Adam serileri, Türk tarih yazımının vazgeçilmez köşe taşları haline gelerek adını ölümüsüzleştirdi.