Türkiye'de modern antropoloji biliminin akademik temellerini atan hekim ve akademisyen Şevket Aziz Kansu, 1903 yılında Edirne'de dünyaya gelmiştir. Cumhuriyet döneminde tıp eğitimi aldıktan sonra antropoloji alanına yönelen bilim insanı, gerçekleştirdiği karşılaştırmalı anatomik çalışmalarla Türklerin dünya tarihindeki yerini bilimsel verilerle ortaya koymuştur. Kendisi, Ankara Üniversitesinin kurucu rektörü ve Türk Tarih Kurumu başkanı olarak ülkemizin bilimsel kalkınmasına çok yönlü hizmetler sunmuştur.
Doktor Aziz Emin Bey ile Emine Hanım’ın dört evladından biri olan Şevket Aziz Kansu, ilk ve orta öğrenimini Edirne İdadisinde tamamlamıştır. Kansu, ailenin en küçük çocuğuydu. İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi’nden 1923 yılında mezun olduktan sonra Tıp Mektebi ile Gülhane hastanelerinde stajını başarıyla bitirmiştir. Zorunlu hekimlik görevini Ankara'nın Bala ilçesinde tamamlayan genç doktor, 1924 ile 1926 yılları arasında ise tıp fakültesinde asistanlık yapmıştır.
Tıp Eğitiminden Antropoloji Laboratuvarlarına
Asistanlık döneminde genç Cumhuriyetin yurt dışı eğitimi için açtığı ilk sınava katılan Kansu, bu sınavı başarıyla geçerek Fransa’ya gönderilmiştir. Fransa'nın başkenti Paris'te tıp ve antropoloji alanlarındaki akademik ihtisasını başarıyla tamamlamıştır. Sorbonne Üniversitesi bünyesinde George Papillaut’nın yanında Yeni Kaledonyalılar ile Afrikalıların kafataslarını inceleyerek antropoloji diploması almaya hak kazanmıştır. Hazırladığı bu önemli akademik tez, Revue Anthropologique dergisinin 1929 yılı Nisan-Haziran döneminde geniş bir makale şeklinde basılmıştır.
Batı'nın Ön Yargılarını Çürüten Bilimsel Tez
Fransa'dan dönüşünde Anadolu topraklarının paleo-etnolojisi üzerine kapsamlı çalışmalar gerçekleştiren Şevket Aziz Kansu, uluslararası yayınları vasıtasıyla Batı dünyasındaki Türklerin kökenine dair olumsuz iddiaları çürütmüştür. Batı literatüründeki 'sarı ırk' veya 'mongol' söylemlerini tamamen silmiştir. Türkiye'de önce birinci sınıf iç hastalıkları uzmanı olan hekim, 1929'da girmiş olduğu sınavı kazanarak antropoloji doçentliği unvanını elde etmiştir. Akademik kariyerine bu tarihten itibaren yön vermıştır.
Ankara'da 1932 yılının Temmuz ayında düzenlenen Birinci Türk Tarih Kongresi'nde sunduğu bildiri, bilim dünyasında büyük yankı uyandırmıştır. Kongre, Kansu için dönüm noktası oldu. Dönemin Avrupalı bazı antropologları tarafından öne sürülen Türk insanının az gelişmiş olduğu yönündeki tezleri, Fransızlar ile Türkler arasındaki benzerlikleri gösteren somut ölçüm sonuçlarıyla çürütmüştür. Sunumun ardından Atatürk tarafından Türk Tarih Kurumu asıl üyeliğine seçilmiştir. Kansu, 1934 yılında profesör unvanını almıştır.
Cumhuriyetin Kurumlarında Öncü Bir Yönetici
1933 yılındaki Üniversite Reformu ile Darülfünun lağvedilince kadrosu yeni kurulan İstanbul Fen Fakültesi'ne nakledilen Kansu, 1935 yılında Atatürk'ün isteğiyle Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Profesörlüğüne getirilmiştir. Ankara'da çalışmalarına hızla devam etti. 1937 yılındaki İkinci Türk Tarih Kongresi'nde sunduğu iki bildiriyle Anadolu'nun Proto-Türkler tarafından çok eski dönemlerden beri iskan edildiğini savunmuştur. Ertesi yıl yayımladığı 'Antropoloji Dersleri I' isimli ders kitabı, Türkiye'de bu alanda kaleme alınan ilk akademik kaynak olma özelliğini taşımaktadır.
Bükreş'teki uluslararası kongrede aktif rol üstlenen bilim insanı, bir sonraki kongrenin Türkiye'de gerçekleştirilmesi kararının ardından hazırlık komitesi genel sekreterliğini üstlenmiştir. Muzaffer Göker ile birlikte yürüttüğü bu hazırlıklar çerçevesinde enstitünün tarihçesini yazmıştır. Ancak İkinci Dünya Savaşı'nın başlaması sebebiyle bu uluslararası kongre maalesef iptal edilmiştir.
Kansu, 1946 yılında Ankara Üniversitesi'nin kurucu rektörlüğü görevini üstlenerek üniversitenin idari altyapısının kurulmasında önemli bir sorumluluk üstlenmiştir. Üniversitenin ilk yıllarında yoğun bir idari mesai harcamıştır. Kariyerinin ilerleyen dönemlerinde, 1962 ile 1973 yılları arasında Türk Tarih Kurumu başkanlığı görevini yürüterek ulusal tarih ve arkeoloji araştırmalarına rehberlik etmiştir. Saygın bilim insanı, 10 Nisan 1983 tarihinde Ankara'da hayata gözlerini yummuştur. Geride bıraktığı zengin bilimsel miras günümüzde de antropoloji çalışmalarına yol göstermektedir.
Akademik ve İdari Başarıları
Şevket Aziz Kansu, uzun kariyeri boyunca Türkiye'de bilim dünyasına yön veren pek çok çalışmaya imza atmıştır. Bu doğrultuda öne çıkan önemli başarıları şu şekilde sıralanabilir:
- Darülfünun Tıp Fakültesi mezuniyeti sonrasında Ankara'nın Bala ilçesinde yürüttüğü hükûmet tabipliği görevi,
- Sorbonne Üniversitesi Broca Antropoloji Laboratuvarı bünyesinde tamamlanan uzmanlık tezi,
- Birinci Türk Tarih Kongresi'nde sunduğu karşılaştırmalı anatomik çalışmalarla Türk insanının antropolojik gelişimini kanıtlaması,
- Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk antropoloji ders kitabı olan "Antropoloji Dersleri I" adlı eseri kaleme alması,
- Ankara Üniversitesi'nin kurucu rektörlüğü ile Türk Tarih Kurumu başkanlığı gibi üst düzey idari sorumlulukları üstlenmesi.