Türk siyasetinin ve hukuk dünyasının önemli isimlerinden Şerafettin Elçi, 14 Mart 1938 tarihinde Şırnak'ın Cizre ilçesinde dünyaya gözlerini açtı. Kürt kimliği ve hakları konusundaki duruşuyla bilinen siyasetçi, 25 Aralık 2012 tarihinde Ankara'da hayatını kaybetti. Demokrasi mücadelesiyle dolu ömrü boyunca bakanlık yapmış, partiler kurmuş ve ayrıca çeşitli davalarda yargılanmıştır. Siyasi kariyeri boyunca fikirleri nedeniyle ağır bedeller ödeyen Elçi, aynı zamanda ömrünün son döneminde tekrar meclise girmeyi başarmıştır.
Erken Yaşamı, Hukuk Eğitimi ve Siyasi Davalar
İlk ve ortaöğrenimini doğduğu yer olan Cizre'de tamamlayan Elçi, lise eğitimi için Mardin'e gitti. Daha sonra Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesini kazanarak yükseköğrenimini başkentte sürdürdü. Buradan başarıyla mezun olmasının ardından, avukatlık stajını Diyarbakır'da tamamladı. Meslek hayatına ise kendi memleketi olan Cizre'de serbest avukatlık yaparak adım attı.
Henüz Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde öğrenim gördüğü gençlik yıllarında, 1959 yılında aydınların bölücülük iddiasıyla tutuklandığı ve siyasi tarihe 49'lar Davası olarak geçen büyük soruşturmada yargılanarak ilk cezaevi tecrübesini yaşamak üzere gözaltına alındı. Askeri müdahalelerin gölgesinde baskılara maruz kaldı. 12 Mart Muhtırası döneminde Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi davası sanıkları arasında yer aldı. Bu yargılama nedeniyle Diyarbakır Askeri Mahkemesinde hakim karşısına çıktı. Diyarbakır Askeri Cezaevi'nde sekiz ay boyunca tutuklu kalan hukukçu, zorlu cezaevi koşullarıyla bu dönemde tanıştı.
Bayındırlık Bakanlığı Dönemi ve Yüce Divan Süreci
Siyasete aktif olarak katılan Elçi, 1977 genel seçimlerinde Mardin milletvekili seçilerek parlamentoya girdi. Adalet Partisi listesinden meclise giren siyasetçi, bir süre sonra bu partiden ayrılma kararı aldı. Siyasi tarihe 11'ler Olayı ya da Güneş Motel Olayı olarak geçen süreçte bağımsız milletvekilleriyle ortak hareket etti. Bu siyasi gelişmelerin neticesinde Bülent Ecevit başkanlığında kurulan 42. Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti'nde Bayındırlık Bakanı olarak görev aldı. Bakanlığı döneminde yaptığı açıklamalar, dönemin siyasi atmosferinde adeta bomba etkisi yarattı.
Görev yürüttüğü sırada kamuoyuna yaptığı ve Türkiye sınırları içerisinde Kürt kimliğinin mevcudiyetini savunurken kendisinin de Kürt olduğunu açıkça dile getirdiği tarihi açıklamaları, dönemin egemen güçlerini rahatsız ederek hakkında kapsamlı soruşturmaların açılmasına zemin hazırladı. 12 Eylül Askeri Darbesi gerçekleştikten sonra, Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi tarafından bu sözleri gerekçe gösterilerek yargılandı. Mahkeme sonucunda iki yıl üç ay hapis cezasına çarptırıldı. Bununla da kalmayarak, bakanlığı esnasında kendi kökeninden insanları işe yerleştirdiği suçlamasıyla Yüce Divan'da yargılandı. Kürtleri kamu görevine atadığı iddiasıyla yargılandığı bu davada da iki yıl dört ay hapis cezası aldı. Demir parmaklıklar ardında geçirdiği uzun ayların ardından özgürlüğüne kavuşan siyasetçiye, mahkeme kararları doğrultusunda tam on yıl boyunca siyasi faaliyet yasağı getirilirken avukatlık mesleğini icra etmesi de kanunen tamamen engellenmiş oldu. Toplamda otuz ayı aşkın süre demir parmaklıklar arkasında kalan deneyimli siyasetçi, ağır hak mahrumiyetleriyle karşılaştı.
Siyasi yaşamı boyunca fikirleri ve eylemleri nedeniyle yargılandığı başlıca davalar şunlardır:
- 1959 yılında aydınlarla birlikte tutuklandığı ve tarihe 49'lar Davası olarak geçen soruşturma
- 12 Mart Muhtırası döneminde Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi sanığı olarak askeri mahkemede yargılanması
- Bayındırlık Bakanlığı görevindeyken yaptığı açıklamalar nedeniyle Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi tarafından mahkum edilmesi
- Bakanlık atamalarında ayrımcılık yaptığı iddiasıyla Yüce Divan önünde yargılanması
Vakıf Çalışmaları, Kapatılan Partiler ve Meclise Dönüş
Yasakları kalkınca toplumsal çalışmalarına hız verdi. Bu doğrultuda 1992 yılında doksan sekiz kişiyle ortak hareket ederek Kürt Hak ve Özgürlükler Vakfı'nı hayata geçirdi. Kurucu başkanlığını üstlendiği bu vakıf, 1995 yılında mahkeme kararıyla Kürt Kültür ve Araştırma Vakfı ismiyle tescil edildi. 1994 yılına gelindiğinde Kürt Demokratik Platformu'nun kuruluşuna öncülük etti ve platformun sözcülük görevini yürüttü.
Yapılan bu hazırlık çalışmalarının ardından, 3 Ocak 1997 tarihinde Demokratik Kitle Partisi kuruldu. Genel başkanlığına getirildiği bu yeni oluşum, çok geçmeden hukuksal bir engelle karşı karşıya kaldı. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından hazırlanan iddianamede, partinin resmi programında yapay azınlıklar yaratılmak istendiği ve bu yolla ülkenin ulusal bütünlüğünü bozmanın amaçlandığı gerekçe gösterilerek partinin kapatılması istemiyle dava açıldı. Anayasa Mahkemesi, 26 Şubat 1999 tarihinde partinin kapatılması yönünde karar verdi.
Partisinin kapatılmasından sonra da inandığı değerler uğruna siyasi mücadelesini kararlılıkla sürdürdü. Tarihler 19 Aralık 2006'yı gösterdiğinde, arkadaşlarıyla birlikte Katılımcı Demokrasi Partisi'ni kurarak genel başkanlık koltuğuna oturdu. Uzun yıllar dışlandığı parlamento zeminine geri dönmek için 2011 genel seçimlerini önemli bir fırsat olarak gördü. Diyarbakır bölgesinden bağımsız aday oldu. Emek, Demokrasi ve Özgürlük Bloku tarafından desteklenen adaylığı, bölgede büyük bir karşılık buldu. Sandıktan zaferle çıkarak yeniden milletvekili seçilmeyi başardı. Deneyimli siyasetçi, otuz bir yıllık ayrılığın ardından meclise döndü.