Şadi Çalık Kimdir?

Mehmet Şadi Çalık, Girit'ten İzmir Urla'ya uzanan göç hikayesinin ardından Türk heykel sanatının yönünü tayin eden öncü bir heykeltıraştır. 1917 yılında Kandiye'de dünyaya gözlerini açan sanatçı, genç cumhuriyetin sanatsal dönüşümünü şekillendirmek amacıyla İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nde Rudolf Belling'in atölyesinde aldığı eğitimle modern heykelin Türkiye'deki en güçlü temsilcisi haline gelmiştir. Geleneksel kalıpların dışına taşan yenilikçi anlayışıyla, Türkiye'de soyut sanatın ve öncü tasarım felsefesinin temellerini atarak çağdaş Türk sanat tarihine adını yazdırmıştır. Sanatçı, hem kamusal anıtlara can vermiş hem de dünya çapındaki akımları henüz başlamadan önce ülkemizde uygulayarak vizyoner kimliğini ortaya koymuştur.

Ege Esintisinden Akademi Sıralarına

Çalıkzade Şadi Bey ile Hatice Hanım'ın oğlu olan Şadi Çalık, 1923 yılındaki nüfus mübadelesiyle ailesiyle birlikte İzmir'in Urla ilçesine yerleşti. Çocukluk yıllarını burada geçiren Çalık, 1930 yılında başladığı İzmir Amerikan Koleji'nde iki yıl okuduktan sonra yatılı olarak İzmir Atatürk Lisesi'ne devam etti. Sanat yolculuğu, 1932-1939 yılları arasında İzmir Buca'da ressam Abidin Elderoğlu'nun atölyesinde desen ve resim çalışmalarıyla başladı. Bu atölyede klasik desen tekniklerini ve resim kurallarını sistemli bir şekilde öğrenerek sağlam bir temel kazandı.

Sanatsal yeteneğini akademik disiplinle birleştirmek isteyen genç heykeltıraş, 1939 yılında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Heykel Bölümü'ne girdi. Burada Rudolf Belling'in öğrencisi oldu. Belling, Nazi Almanyası'ndan kaçarak Türkiye'ye sığınmıştı. Akademinin henüz ilk yılındayken İzmir Fuarı Hayvanat Bahçesi için "Atbaşları" figürlerini yapmak üzere aldığı sipariş, onun rüştünü ispatladığı ilk profesyonel çalışması oldu. 1940 yılında İzmir Fuarı havuzunun ortasında pirinç dökümden yapılmış üç adet at başı ve at nalı heykelleri ile havuz çevresindeki çıplak figürleri tasarladı.

Paris'ten Karemetal'e Uzanan Çağdaş Arayışlar

Akademiden 1949 yılında mezun olan sanatçı, Ankara Basın ve Yayın Kurumu için hazırladığı "İbrahim Şinasi" ve "İbrahim Müteferrika" büstlerinden elde ettiği gelirle Paris seyahatine çıktı. 1950-1951 yılları arasında kendi imkanlarıyla gittiği Paris'te, Rue Grand Chaumiere'deki Soyut Sanat Atölyesi ile Güzel Sanatlar Akademisi'nde araştırmalar yürüttü. Paris'te modern ve klasik eserleri inceledi. Burada 1950 yılında ahşaptan "Paris Kuşu"nu tasarladı.

1951 yılında İzmir'e döndükten sonra, seramik sanatçısı Müfide Cumalı ile evlenerek İstanbul'a taşındı. Çiftin iki evladı dünyaya geldi. Şadi Çalık, 1952 yılında Anıtkabir inşa sürecinde yakın dostları İlhan Koman ve Zühtü Müridoğlu ile kurdukları ekip içerisinde yer alarak anıt kabartmaları ve heykeller üzerinde çalıştı. Bu dönemde "Horoz", "Uçan Form" ve "Delikli Soyut" gibi yapıtlarıyla soyut heykel dilini geliştirmeye devam etti. Ayrıca Bedri Rahmi Eyüboğlu, Nuri İyem, Sabahattin Eyüboğlu, Halikarnas Balıkçısı ve Azra Erhat gibi aydın ve sanatçılarla yakın ilişkiler kurarak Mavi Yolculuk'lara katıldı.

1953 yılında akademide kurulan metal atölyesinde İlhan Koman, Ali Hadi Bara, Sadi Öziş ve Zühtü Müridoğlu ile çalışmaya başladı. 1955-1959 yılları arasında fabrikatör Mazhar Süleymangil'in desteğiyle İlhan Koman ve Sadi Öziş ile birlikte Türkiye'nin ilk tasarım atölyesi olan Karemetal'i kurarak mobilya tasarımları yaptı. Atölye, Çalık'ın akademide göreve başlamasıyla kapandı.

Türk Sanatında "Minimum" Devrimi ve Kamusal Miras

Şadi Çalık, Türk heykelinde minimalist eğilimleri çok erken bir tarihte örnekleyen ilk sanatçıdır. Henüz Amerika'da bu sanat akımı doğmadan önce, 1957 yılında gerçekleştirdiği "Minimum" isimli soyut eseriyle büyük bir tartışma başlattı. Amerikan Haberler Merkezi'ndeki sergide yer alan bu eser, 1960'larda dünyayı etkileyecek Minimal Sanat akımını yıllar öncesinden öngören tarihi bir adımdır.

Kariyeri boyunca pek çok önemli başarıya imza atan heykeltıraşın kazandığı ödüller şunlardır:

• 1953 Hürriyet Gazetesi Atatürk Anıtı Yarışması Birincilik Ödülü
• 1955 Ankara Sıhhiye Etibank Genel Müdürlüğü Binası Cephe Yarışması Birincilik Ödülü
• 1962 Eskişehir Atatürk ve Gençlik Anıtı Yarışması Birincilik Ödülü
• 1977 yılında layık görüldüğü Devlet Sanatçısı unvanı
• 1979 TBMM Atatürk Anıtı ve Bolu Köroğlu yarışmalarında üçüncülük ödülleri

Akademik kariyerinde hızla yükselerek 1969'da doçent ve bölüm başkanı olan, 1971 yılında ise profesörlük ünvanını alan Şadi Çalık, üretkenliğini son yıllarına kadar sürdürdü. ODTÜ Üçlü Amfi binası önündeki "Soyut Heykel", VAKKO Genel Müdürlüğü havuz heykeli, Lizbon Büyükelçiliği taş rölyefi ve İzmir Konak Meydanı'ndaki Süleyman Ferit Eczacıbaşı Anıtı gibi sayısız anıtsal esere imza attı. Usta sanatçı 24 Aralık 1979 tarihinde vefat etti. İzmir'de geçirdiği kalp krizi sonucu 62 yaşında yaşama veda etti. Naaşı Bornova Hacılarkırı Mezarlığı'na defnedilen büyük ustanın adı, hatırasını yaşatmak adına Urla'da bir caddeye verilmiştir.