Türkiye Cumhuriyeti'nin ulusal bağımsızlık simgesi olan İstiklal Marşı'nı 1922 yılında besteleyerek adını tarihe altın harflerle yazdıran keman virtüözü, orkestra şefi ve eğitimci Osman Zeki Üngör, 1880 senesinde İstanbul'un tarihi semti Üsküdar'da dünyaya gözlerini açtı. Saray bandosundan çok sesli senfoni orkestrasına uzanan müzik yolculuğunda Türk sanat dünyasını batı standartlarıyla tanştıran Üngör, hem icracı hem de kurucu kimliğiyle modern Türkiye'nin müzik temellerini atan en önemli şahsiyetlerden biri oldu.
Saraydan Avrupa Sahnesine Ulaşan Başarı
Hüseyin Bey'in oğlu olan Osman Zeki'nin müzikle ilk ciddi teması, eğitim hayatının ilk yıllarında başladı. Beşiktaş Askeri Rüştiyesi'nde eğitim alırken askeri disiplinle tanşan genç yetenek, 1891 yılında Osmanlı saray bandosu olan Mızıkayı Hümayun'a kabul edildi. Burası onun hayatını şekillendirecek okuldu ve Mızıkayı Hümayun bünyesindeki üstün performansı kısa sürede padişah II. Abdülhamit'in de gözünden kaçmadı. Padişahın özel himayesi altında sarayda konser kemancısı olarak yetiştirilmesine karar verildi. Yetenekli genç, Kemancı Vondra Bey'den keman dersleri alırken, müzik teorisi konusundaki eksiklerini ise d'Aranda Paşa'dan aldığı nazariyat eğitimleriyle tamamladı. Kısa sürede operanın baş kemancılığına yükselen Üngör, tarihler 1908 yılını gösterdiğinde binbaşı rütbesiyle Saray Orkestrası'nın başına geçti.
Görevi devraldıktan sonra saray mızıkasında köklü bir değişim başlatarak sadece askeri marşlar ve hafif fantezi parçalar seslendiren bu kurumu batılı anlamda profesyonel bir senfoni orkestrasına dönüştürdü. Bu süreçte İstanbul Erkek Lisesi bünyesinde de müzik öğretmenliği yapan sanatçı, Birinci Dünya Savaşı'nın zorlu yıllarında, 1917 ile 1918 arasında, uluslararası bir misyon üstlendi. Kızılhaç yararına düzenlenen turne kapsamında Viyana, Münih, Dresden, Berlin, Budapeşte ve Sofya gibi önemli Avrupa başkentlerinde konserler verdi. İstanbul'a döndükten sonra ise Türk Senfoni Orkestrası ile saray sınırlarının dışına çıktı. Union Française çatısı altında halk konserleri düzenleyerek çok sesli müziği kitlelerle buluşturdu.
Ankara Yılları ve İstiklal Marşı'nın Doğuşu
Cumhuriyet'in kuruluşuyla birlikte sanatın merkezi de Ankara'ya kaymaya başladı. Osman Zeki Üngör, orkestrasıyla birlikte 11 Mart 1924'te Ankara'ya geldi. Yeni Sinema salonunda verdikleri görkemli senfonik konser, bozkırın ortasındaki bu yeni başkentin tarihindeki ilk senfonik dinleti oldu. Bu tarihi konserin ardından topluluk, Risalet-i Cumhur Musiki Heyeti adını alarak doğrudan Cumhurbaşkanlığına bağlandı. Üngör, bu sayede Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nın kurucu ve ilk şefi unvanını kazandı. Asıl yerleşimi ise 27 Nisan 1924 tarihinde Ankara'ya taşınarak gerçekleştiren sanatçının ölümsüz eseri İstiklal Marşı'nın doğuşu ise 1922 yılına uzanır.
Eserin metnini ünlü şair Mehmet Akif Ersoy kaleme aldı. Osman Zeki ise bu eşsiz mısraları 1922 yılında notalara döktü. Maarif Vekaleti bünyesinde 1924 yılında toplanan kurul, yarışmaya katılan yirmi dört eser arasından Ali Rıfat Çağatay'ın alaturka etkiler taşıyan bestesini seçti. Bu beste okullarda altı yıl boyunca okunduktan sonra, 1930 yılında alınan yeni bir kararla Türk müziği etkisinde kaldığı gerekçesiyle değiştirildi. Yerine, batı formlarına uygun ve coşkulu yapısıyla öne çıkan Osman Zeki Üngör'ün bestesi resmi marş olarak kabul edildi. Klasik müzik alanında da öncü olan Üngör, dünyaca ünlü bestecilerin keman konçertolarını Türkiye'de icra eden ilk Türk kemancı olarak tarihe geçti.
Müzik Eğitiminde Devrim ve Son Yılları
Sanat hayatı boyunca sadece icracı olarak kalmayan Üngör, eğitim alanında da büyük devrimlere imza attı. Ankara'da kurulan Musiki Muallim Mektebi'nin 1924 ile 1934 yılları arasında müdürlüğünü yürüttü. Bugün de ayakta olan konservatuvar binasını ve konser salonunu inşa ettirerek bu girişimle modern konservatuvarın temel taşlarını döşedi. Sıra dışı yeteneklere sahip gençlerin devlet desteğiyle Avrupa'da eğitim almasını sağlayan özel kanunun çıkarılmasına öncülük etti. 1934 yılında kendi arzusuyla emekliye ayrılan Üngör, orkestra şefliği görevini Ahmet Adnan Saygun'a, okul müdürlüğünü ise Salahaddin Bey'e devretti.
Emeklilik yıllarını doğup büyüdüğü İstanbul'da geçiren usta sanatçı, aile yaşantısında da müziği merkeze aldı. Soyadı Kanunu çıktığında 'Üngör' soyadını seçerken, kendisi gibi müzik dünyasına adım atan oğlu Ekrem Zeki ise 'Ün' soyadını tercih etti. Oğlunu başarılı bir kemancı ve öğretmen olarak yetiştirdi. 28 Şubat 1958 tarihinde, 78 yaşında İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Cenaze töreni askeri bandoyla düzenlenen özel bir izinle gerçekleşti. Mezarı başında İstiklal Marşı çalınan Osman Zeki Üngör, bu yönüyle şair Mehmet Akif Ersoy'dan sonra bu şerefe nail olan ikinci isim olarak tarihteki müstesna yerini aldı.
Osman Zeki Üngör, ölümsüz milli marşımızın yanı sıra Türk müzik külliyatına çok sayıda değerli eser kazandırdı. Sanatçının öne çıkan başlıca marş ve besteleri şunlardır:
- İstiklal Marşı
- Cumhuriyet Marşı
- İlim Marşı
- Azmü Ümit Marşı
- Töre Marşı
- Türk Çocukları