Türkiye'nin dinî ve ilmî hayatında derin izler bırakan Ömer Nasuhi Bilmen, 10 Ocak 1883 tarihinde dünyaya gelmiş seçkin bir İslam alimidir. Cumhuriyet döneminin beşinci Diyanet İşleri Başkanı olan bu değerli şahsiyet, ömrünü dinî ilimlere ve toplumu aydınlatmaya adamıştır. Erzurum'da başlayan ilim yolculuğu, onu İstanbul'un en prestijli medreselerine ve devlet kademelerine kadar taşımış, fıkıh alanında kazandığı derinlikle Cumhuriyet'in en önemli hukuk ve din otoritelerinden biri yapmıştır. Müellif, fıkıh ve tefsir alanında kaleme aldığı devasa rehber eserlerle tanınan ve bugün dahi İslam dünyasında saygıyla anılan bir isimdir. Kendisi büyük bir hukukçudur. İlmi yeteneği çok genç yaşta fark edildi.
Medrese Yıllarından Hukuk Tahsiline
Ömer Nasuhi Bilmen, temel dinî eğitimini Erzurum'da bulunan kıymetli hocalardan alarak kariyerinin ilk adımını attı. Ahmediye Medresesi müderrisi Abdürrezzak İlmî ile Erzurum Müftüsü Müderris Hüseyin Râkî Efendi, onun ilk hocalarıdır. Genç yaşta gösterdiği yüksek kabiliyet, onu daha ileri düzeyde eğitim almaya yönlendirdi. İlim tahsilini derinleştirmek amacıyla 1908 senesinde payitaht İstanbul'a geldi. Burada Fatih Dersiâmlarından Tokatlı Şakir Efendi'nin derslerini takip ederek icazet alma başarısı gösterdi. Ardından hukuk alanında uzmanlaşmak için Medresetü'l-Kuzat bünyesine kaydoldu. Bu köklü müessesede dört yıl boyunca yoğun bir hukuk eğitimi gördü. 1912 yılında düzenlenen ru'us sınavını başarıyla geçerek Fatih dersiâmları arasına katılma hakkı elde etti.
Eğitimcilik ve Yargı Kariyeri
İstanbul'daki eğitimini tamamladıktan sonra, Bilmen için hizmet yılları başladı. Fatih Camii ve Satırlı Medresesi gibi tarihî mekânların yanı sıra Darüşşafaka çatısı altında dersler verdi. Yeteneği ve engin birikimi sayesinde kısa sürede ilim çevrelerinde büyük bir prestij kazandı. O, sadece geleneksel eğitim kurumlarında değil, modern dönem okullarında da aktif görev aldı. İstanbul İmam-Hatip Okulu ve Yüksek İslâm Enstitüsü bünyesinde uzun yıllar fıkıh usulü ve kelam dersleri verdi. Yüksek İslâm Enstitüsü ve İstanbul İmam-Hatip Okulu çatısı altında okuttuğu usûl-i fıkıh ve ilm-i kelâm dersleri, yeni nesil din adamlarının yetişmesinde belirleyici olmuştur. Fıkıh usulünün metodolojik yapısını ve kelam ilminin inanç esaslarını genç dimağlara aktarırken sergilediği hocalık vasfı takdir toplamıştır.
Kürsüdeki başarısının yanında yargı teşkilatında da önemli sorumluluklar üstlendi. Temyiz Mahkemesi Şer'iyye Dairesi'nde mümeyyizlik vazifesini başarıyla yürüterek fıkıh birikimini pratik hukuk alanında sergileyen Bilmen, devletin üst düzey yargı işleyişine de önemli katkılarda bulunmuştur. 1943 yılında seçimle İstanbul Müftüsü olarak göreve başladı.
Diyanet Başkanlığı ve Ölümsüz Eserleri
İstanbul Müftüsü olarak yürüttüğü başarılı çalışmalar, onu Diyanet İşleri Başkanlığı makamına taşıdı. 30 Haziran 1960 tarihinde bu en yüksek dinî idari göreve atandı. Diyanet İşleri Başkanlığı makamındaki bir yıllık kısa hizmet süresi boyunca idari alanda disiplinli bir yönetim anlayışı sergilemiştir. Fakat bu görevde uzun süre kalmayarak bir yıl sonra kendi isteğiyle emekliye ayrıldı. Görevden kendi arzusuyla ayrılmasının ardından vaktinin tamamını evinde ilmî telifata ve araştırmalara hasrederek verimli bir yazarlık dönemi geçirmiştir. Hayatının son dönemini tamamen ilmî çalışmalara, araştırmalara ve telif eserlere ayıran Bilmen, 13 Ekim 1971 tarihinde hayata gözlerini yumarak geride büyük bir kültürel miras bırakmıştır.
Ömer Nasuhi Bilmen, ömrü boyunca İslam hukuku ve tefsir alanında başucu mahiyetinde eserler kaleme almıştır. Bu eserler, sadece kendi döneminde değil, sonraki nesiller için de temel başvuru kaynağı olma özelliğini korumaktadır. Türkçe dinî literatürün gelişmesinde büyük bir boşluğu doldurarak halkın dinî meseleleri kendi dilinde en doğru şekilde öğrenmesine vesile olmuştur. Yazarın dinî literatüre kazandırdığı en önemli eserler şunlardır:
- Hukuk-u İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu: İslam hukuku alanında yazılmış en kapsamlı Türkçe kaynaklardan biridir.
- Büyük İslâm İlmihâli: Her Müslümanın evinde bulunan, inanç ve ibadet esaslarını açıklayan rehber kitaptır.
- Kur'an-ı Kerim'in Meâl-i Âlisi ve Tefsîri: Kur'an ayetlerinin Türkçe açıklama ve yorumlarını içeren değerli bir tefsir çalışmasıdır.
Ayrıca yayınlanmış ve yayınlanmamış pek çok eseri bulunan Bilmen, arkasında devasa bir kütüphane bırakmıştır.