Türkiye'de iktisat tarihi disiplininin temellerini atan Ömer Lütfi Barkan, 1902 yılında Edirne'de dünyaya gelmiştir. Hukuk ve iktisat alanındaki özgün çalışmalarıyla bilinen bilim insanı, arşiv belgelerine dayalı yeni bir tarih metodolojisi geliştirerek Osmanlı dünyasının sosyal yapısını aydınlatmıştır. Barkan, Eski Zağralı İsmail Efendi ile Gülsüm Hanım'ın oğludur. Değerli akademisyen, 1979 yılındaki vefatına kadar ömrünü Türk bilim dünyasının gelişimine adamıştır.
Akademik Gelişimi ve Eğitim Hayatı
İlk öğrenimini Edirne Numune Mektebinde tamamlayan genç Ömer Lütfi, ardından Muallim Mektebini bitirmiştir. Mezuniyetinin sonrasında üç yıl boyunca ilkokul öğretmenliği yaparak meslek hayatına ilk adımını atmıştır. Eğitimine devam etmek amacıyla 1923 yılında İstanbul'a yerleşen Barkan, Yüksek Muallim Mektebine kaydolmuştur. Bu okulun yanı sıra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünde yükseköğrenimini başarıyla sürdürmüştür. Eğitime doymayan genç zihin, Fransa'ya gitmeye karar vermiştir. Strasbourg Üniversitesi bünyesindeki Edebiyat ve Hukuk Fakültelerinde lisans eğitimini 1927 yılında tamamlayarak yurda geri dönmüştür. Eskişehir Lisesinde felsefe öğretmenliği yapmıştır. Lisedeki dersleri büyük ilgi görmüştür.
İktisat Tarihinde Öncü Adımları ve Başarıları
Ömer Lütfi Barkan, 1933 yılındaki üniversite reformu esnasında tez hazırlama şartı aranmaksızın doğrudan Edebiyat Fakültesi Türk İnkılap Tarihi Kürsüsü doçentliğine atanmıştır. Bu görevi yürütürken 1937 senesinde İktisat Fakültesi İktisat Tarihi ve İktisadi Coğrafya Kürsüsüne nakledilmiştir. Araştırmacı, 1939'da hazırladığı Osmanlı toprak meseleleri konulu doçentlik çalışmasını tamamlayarak resmi unvanını almıştır. 1941 yılının Şubat ayında profesörlük unvanına layık görülmüştür. Akademik kariyeri boyunca pek çok farklı öğretim kurumunda ve fakültede kritik dersler üstlenmiştir:
- Edebiyat ile Fen Fakülteleri bünyesinde Türk İnkılap Tarihi derslerini başarıyla yürütmüştür.
- Hayriye Lisesinde felsefe öğretmenliği yaparken Yüksek Muallim Mektebinde müzakerecilik görevini de üstlenmiştir.
- İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesinde Türk Hukuku Tarihi ile Toprak Hukuku derslerini anlatmıştır.
İstanbul Üniversitesi çatısı altında gerçekleştirdiği çok yönlü ders programları sayesinde hem hukuk hem de edebiyat alanında eğitim gören yüzlerce öğrencinin ufkunu açmış ve onlara arşiv belgelerini okuma alışkanlığı kazandırmıştır. 1950 senesinde İktisat Tarihi Kürsüsünün başına geçen Barkan, iki yıl boyunca dekanlık makamında bulunmuştur. 1955 yılında Türk İktisat Tarihi Enstitünü hayata geçiren Barkan, emekliliğine kadar bu kurumun idareciliğini yürütmüştür. 1957 senesinde Ordinaryüs Profesör derecesini elde etmiştir. Aynı sene içerisinde Strasbourg Üniversitesi tarafından kendisine onursal şeref doktoru unvanı takdim edilmiştir. 1963 ile 1972 yılları arasında İstanbul Özel İktisadi ve Ticari İlimler Okulunda dersler vererek bilgi birikimini genç nesillere aktarmıştır. Uluslararası arenada da saygın bir yer edinen Barkan, Milletlerarası Oryantalistler Birliğine bağlı Osmanlı ve Osmanlı Öncesi Tarih Komitesi başkanlığı yapmıştır. Osmanlı ve Osmanlı Öncesi Tetkikleri Komitesi başkanlığını 1967-1973 yılları arasındaki dönemde de başarıyla sürdüren Barkan, 1973 senesinde yaş haddi sebebiyle üniversitedeki resmi görevlerinden emekliye ayrılmıştır.
Bilimsel Eserleri ve Yaşamının Sonu
Osmanlı Devleti'nin ekonomik yapısını, toprak mülkiyeti meselelerini ve tarım reformu hareketlerini odağına alan araştırmacı, 15 ve 16. yüzyılların yanı sıra Tanzimat dönemindeki tarımsal dönüşümleri de derinlemesine incelemiştir. Tarihçi, Doğu Avrupa'daki tarımsal değişimler ile toprak mülkiyetinin hukuki altyapısını mukayeseli şekilde ele almıştır. Devlet bütçeleri, vakıf bilançoları, imaret defterleri ve tereke kayıtları üzerindeki incelemeleriyle Osmanlı iktisadi yaşamını karanlıktan aydınlığa çıkarmıştır. Onun hazırladığı 1546 Tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri ile İslam Ansiklopedisi için kaleme aldığı Tımar maddesi, bu alandaki çalışmalarının en önemli meyveleridir. Yurt içindeki akademik çalışmalarının yanı sıra Türk Tarih Kurumu ve Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü üyeliklerinde bulunan bilim insanı, UNESCO Türkiye Millî Komisyonunun genel kurullarında görev alarak uluslararası temsil kabiliyetini de sergilemiştir. Sırbistan İlimler Akademisi üyeliğine de layık görülmüştür. Uzun ve üretken ömrünün ardından Ömer Lütfi Barkan, 23 Ağustos 1979 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur. Cenazesi, eşiyle birlikte ebedi istirahatgahı olan Edirnekapı Şehitliği'ne defnedilmiştir. Geride bıraktığı devasa arşiv çalışmaları ve yetiştirdiği öğrenciler, Türkiye'de iktisat tarihçiliğinin rehberi olmaya bugün de devam etmektedir.