Kökenleri ve Eğitim Hayatı
Osmanlı İmparatorluğu'nun sosyo-ekonomik ve demografik yapısını kitlesel göç hareketleri ekseninde ele alan araştırmalarıyla uluslararası alanda saygınlık kazanan tarihçi Oktay Özel, 24 Nisan 1961 tarihinde Ordu kentinde dünyaya gözlerini açtı. Resmi kayıtlara göre ise doğum tarihi 11 Mayıs 1961 olarak belirlenmiştir. Yazarın kökenleri, Ondokuzuncu yüzyılın sonlarında yaşanan 93 Harbi'nin ardından Gürciştan'ın Çürüksu bölgesinden Ordu yöresine göç etmek zorunda kalan Gürcü Katamize (Katamadze) sülalesine dayanmaktadır. İlk ve orta öğrenimini memleketinde tamamlayan Özel, 1978 yılında Ordu Lisesi'nden mezun oldu. Yükseköğrenim için Ankara'ya giderek 1983 yılında Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümü'nü başarıyla tamamladı. Aynı bölümde 1985 yılında araştırma görevlisi olarak akademik hayata adım attı. Yüksek lisans derecesini 1986'da, Osmanlı kđrsal yapısını ele alan çalışmasıyla elde etti. Doktora derecesini ise 1993 yılında İngiltere'de, Manchester Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Bölümü'nde yazdığı tezle kazandı.
Akademik Yönelimi ve Mesleki Faaliyetleri
Doktorasını bitirdikten sonra ülkesine dönen Oktay Özel, 1994 yılında Hacettepe Üniversitesi bünyesinde yardımcı doçent unvanını aldı. Türkiye'nin yakın tarihindeki 28 Şubat sürecinde üniversitelerin içine düştüğü çalkantılı durum karşısında memur akademisyenliği sürdüremeyeceğini öngören yazar, 1997 yılı sonunda Hacettepe Üniversitesi'ndeki görevinden istifa ederek derslerine son verdi. Çok geçmeden, 1998 yılının hemen başında Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümü'nden aldığı davetle bu kurumda çalışmaya başladı. Bilkent bünyesinde yirmi yıl boyunca yardımcı doçent sıfatıyla dersler veren deneyimli tarihçi, çok sayıda araştırmacının yetişmesinde rol oynadı. Özel, Ankara'da Hacettepe ve Bilkent üniversitelerinde çok sayıda öğrenci yetiştirdi. Bu uzun soluklu süreçte uluslararası alanda da çalışmalar yürüttü. 2008-2009 yıllarında Harvard Üniversitesi'nde, 2015-2016 yıllarında ise Leiden Üniversitesi'nde misafir araştırmacı olarak görev yaptı. Tarihçi, 2015 ve 2016 yıllarındaki politik kriz dönemlerinde siyasi iradenin üniversitelere yönelik gerçekleştirdiği müdahalelere karşı tüm akademi camiasının sessiz kalmasının yarattığı büyük hayal kırıklığıyla 2018 yılında erken emekliliğini isteyerek kürsüsünden kalıcı olarak ayrıldı. Böylece akademik meslek yaşantısını tamamen sonlandırdı. Akademik çalışmalarının yanı sıra bilimsel örgütlenmelerde ve yayıncılık alanında da öncü görevler üstlendi. Bu kapsamda üstlendiği sorumluluklar şunlardır:
- Ünlü tarihçi Halil İnalcık'ın başkanlığındaki Uluslararası Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Tarihi Derneği'nin (IAOSEH) yönetim kurulunda yer alarak uzun yıllar genel sekreterliğini yaptı.
- Farklı ülkelerde düzenlenen uluslararası Osmanlı tarihi konferanslarının hayata geçirilmesinde aktif koordinasyon ve sekretarya görevleri üstlendi.
- Tarih Vakfı bünyesinde uzun süre yönetim kurulu üyeliği yaptı ve bir dönem başkanlık makamında bulundu.
- Vakfın Ankara'da organize ettiği düzenli tartışma programlarının koordinatörlüğünü gerçekleştirdi.
- Doksanlı yılların sonunda meslektaşlarıyla birlikte önemli bir kitabevinin editör kadrosunda yer aldı.
- Kebikeç ve Tarih ve Toplum gibi prestijli insan bilimleri dergilerinin yayın ve danışma heyetlerinde aktif olarak bulundu.
Tarihyazımı Denemeleri ve Başlıca Eserleri
Oktay Özel, meslek yaşamı boyunca klasik tarihçilik anlayışını aşan yenilikçi yaklaşımlar sergiledi. Tarih yazımını diğer sosyal bilimler ve edebiyatın anlatım imkanlarıyla harmanlayan disiplinlerarası denemeler kaleme aldı. Araştırmacı, yayımladığı eserlerde hem mesleki eleştiriler getirdi hem de mikrotarih ve aile tarihi alanlarında özgün metinler üretti. Yazarın literatüre kazandırdığı başlıca çalışmaları şunlardır:
- Dün Sancısı (2009): Türkiye'deki geçmiş algısı ve akademik tarihçilik pratiğini eleştirel bir süzgeçten geçiren çalışmasıdır.
- Türkiye 1643 - Goşa'nın Gözleri (2013): Bir Osmanlı vergi memurunun nüfus sayım yolculuğundan yola çıkarak tarihçi ile kaynak arasındaki ilişkiyi sorgulayan özdüşünemsel bir eserdir.
- The Collapse of Rural Order in Ottoman Anatolia: Amasya, 1576-1643 (2016): Anadolu'daki kđrsal çöküşü, vergi kayıtlarının karşılaştırmalı analiziyle inceleyen ve Leiden'de basılan İngilizce kitabıdır.
- Kiske Kuşunun Peşinde - Katamizeler (1835 - 1981) (2024): Kendi ailesinin Gürciştan'dan Ordu'ya uzanan göç ve yerleşme serüvenini anlattığı kişisel tarih çalışmasıdır.