Nail Çakırhan, geleneksel mimariyi günümüze taşıyarak inşa ettiği yapılarla güneybatı Anadolu geneline ve özellikle de Akyaka mimarisine damgasını vurmuş bir gazeteci, şair, mimar ve restoratördür. 14 Temmuz 1910 tarihinde Ula'da doğan ünlü isim, mimarlık eğitimi almadığı halde uluslararası alanda büyük saygınlık kazanmıştır. Geleneksel yapı sanatını yaşatan benzersiz üslubu sayesinde 1983 yılında Ağa Han Uluslararası Mimarlık Ödülü'ne layık görülmüştür. Bu saygın ödülü akademik mimarlık eğitimi görmeden alan ilk kişi olarak tarihe geçmiştir. Türkiye'nin ilk kadın arkeologlarından Halet Çambel'in eşi olan Çakırhan, 10 Ekim 2008'de Muğla'da vefat etmiştir.
Şiir Dünyasından Gazeteciliğe ve Siyasi Mücadeleye
Muğla İdadisindeki ilk ve ortaöğrenimini bitiren Çakırhan, lise eğitimi için Konya Lisesine parasız yatılı olarak girdi. Yatılı okuduğu bu okulda, edebiyat dünyasının önde gelen isimlerinden olan Ahmet Hamdi Tanpınar ile Saadettin Nüzhet Ergun gibi önemli öğretmenlerin öğrencisi olma fırsatını yakaladı. Lise yıllarında şiire merak saran genç, henüz on yedi yaşındayken Konya'da Kervan dergisini çıkararak yayıncılığa başladı. Lise son sınıfta yazdığı bir şiir sebebiyle gözaltına alındı. Bu sıkıntılı durumdan, Mustafa Kemal Atatürk'ün verdiği özel telefon talimatıyla kurtulup serbest bırakıldı. Ancak aynı şiir yüzünden İstanbul'da hakkında dava açılması engellenemedi. Eseri çok beğenen ünlü şair Nâzım Hikmet, bu şiiri İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğrencilerinin çıkardığı Hareket dergisinde yayımlatmıştı. Açılan dava genç şairin beraatiyle sonuçlandı ve bu süreç onun Nâzım Hikmet ile tanışmasını sağladı.
Yükseköğrenim hakkı kazanan Çakırhan, İstanbul Tüp Fakültesindeki eğitimini yarıda bırakıp Hukuk Fakültesine geçti. Fakat bu alana da ısınamayınca Edebiyat Fakültesine kaydoldu. Nâzım Hikmet'in önerisiyle, Zekeriya ve Sabiha Sertel çiftinin yayımladığı ünlü Resimli Ay dergisinde çalışmaya başladı. Aynı zamanda Cumhuriyet gazetesinde düzeltmenlik yaparak şiir yazmayı sürdürdü. Şiirlerinde, ikinci ismi Vahdeti'den esinlenerek Nail V. imzasını kullanıyordu. 1930 yılında Nâzım Hikmet ile birlikte '1+1=Bir' isimli ortak şiir kitabını çıkardılar. Bir dönem Nâzım'ın babasının evinde birlikte kaldılar. TKP bünyesindeki muhalif faaliyetleri ihraçla sonuçlandı. Ardından komünist teşkilat kurma suçlamasıyla gözaltına alınan Çakırhan, 1932 ile 1933 yılları arasında cezaevinde yattı.
Moskova Yılları, Zorunlu Dönüş ve Halet Çambel ile Birliktelik
Hapisten çıktıktan sonra kimseye haber vermeden Sovyetler Birliği'ne giden Çakırhan, partiye dönmek için Nâzım'ı suçlayan bir özeleştiri sundu. Moskova Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesinde iki buçuk yıl boyunca eğitim gördü. Burada bir Rus kadınla ilk evliliğini gerçekleştirdi ve bu evlilikten bir oğlu oldu. Ancak 1937 yılında yaklaşan dünya savaşı tehlikesi sebebiyle SSCB yönetimi yabancı öğrencilerin ülkelerine dönmesini emretti. Sekiz aylık eşinden boşanarak Türkiye'ye döndü. Oğlunu ise ancak kırk iki yıl sonra görebilecekti. Yurda döndüğü ilk ay askere alındıysa da aynı yılın sonunda sağlık raporuyla çürüğe ayrılarak terhis edildi.
Yurda döndükten sonra 1938 yılında Sertel çiftinin yayımladığı Tan gazetesinde çalışmaya başlayan yazar, geçimini sağlamak adına bu süreçte farklı alanlarda da çeşitli görevler üstlendi. Aynı yıl tanıştığı arkeolog profesör Halet Çambel ile ailelerinin karşı çıkmasına rağmen evlendi. 1945 yılının sonlarında Görüşler dergisinin sekreterliğini üstlendi. Tarihe Tan Baskını olarak geçen olay sonrasında kapatılan bu dergi nedeniyle, 1946 ile 1950 yılları arasını hapishanede geçirdi. Tahliyesinin ardından, 1950-1951 yıllarında eşiyle birlikte İtalya, Fransa, İsviçre ve Avusturya'da yaşadı.
Karatepe Kazılarından Ağa Han Mimarlık Ödülü'ne Uzanan Yol
Mimar olmayı hiç düşünmeyen Çakırhan'ın bu alandaki ilk adımı, eşinin Karatepe'deki kazı çalışmalarıyla gerçekleşti. Halet Çambel'in Profesör Bossert ile yürüttüğü kazılarda inşaat işlerini üstlenen Çakırhan, şu yapıları hayata geçirdi:
- Karatepe çıplak beton açık hava müzesi
- Kazı ekiplerinin konaklayabileceği modern kazı evi
- Kazı bölgesindeki diğer yardımcı idari ve teknik binalar
Karatepe'deki bu alaylı deneyim, ona yeni kapılar açtı. Ankara'da 1963 senesinde hayata geçirilen ve projesi Turgut Cansever tarafından çizilen Türk Tarih Kurumu binasının inşaatını üstlenerek yapım aşamasını başarıyla yürüttü. Bunun yanı sıra Almanya Büyükelçiliğine bağlı Alman Lisesinin yapımını üstlendi. Son olarak eşinin Chicago Üniversitesi iş birliğiyle kazılara başladığı Ergani bölgesinde kullanışlı bir kazı evi yaptı.
Doğup büyüdüğü güneybatı Anadolu coğrafyasına, özellikle de Akyaka'ya kazandırdığı özgün mimari yapılar onun en büyük mirası oldu. Geleneksel çizgileri modern mühendislikle birleştiren bu yapılar, 1983 yılında dünya çapında ses getirdi. Nail Çakırhan, hiçbir mimari diploma sahibi olmadığı halde prestijli Ağa Han Uluslararası Mimarlık Ödülü'ne layık görülen ilk insan olarak tarihe adını altın harflerle yazdırmıştır.