Mirza Gökgöl, 1897 yılında Azerbaycan'ın Gence kasabasında dünyaya gelen ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye'deki tarımsal kalkınmanın temellerini atan öncü bir botanikçi, ziraat mühendisi ve bitki ıslahçısıdır. Eğitim hayatını Almanya'da tamamladıktan sonra, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin tarımsal kalkınma hamlelerini ve tohum ıslahı çalışmalarını şekillendirmek üzere 1926 yılında ülkeye davet edilmiş ve hemen göreve başlamıştır. İstanbul'daki Halkalı Ziraat Mektebi bünyesinde çalışmalarına başlayan Gökgöl, daha sonra kurduğu Yeşilköy Tohum İslah İstasyonu ile Anadolu topraklarındaki buğday gen kaynaklarını belirlemek amacıyla kapsamlı araştırmalar yürütmüştür. Tarım alanındaki bu bilimsel seferberlik, yerli buğday varyetelerinin sınıflandırılmasını ve Anadolu'nun dünya tarım tarihindeki stratejik öneminin ortaya çıkarılmasını sağlamıştır. Ömrünü buğday ıslahına adayan Gökgöl, 1981 yılında İstanbul'da hayatını kaybetmiştir.
Almanya'dan Türkiye'ye Ulaşan Bilim Yolculuğu
Mirza Gökgöl, ilk gençlik yıllarında memleketi Gence'de yaşadı. Lise eğitimini buradaki Rus Gimnasyumu'nda tamamladı. Bilime olan merakı, onu 1920 yılında Azerbaycan Hûkûmeti tarafından yükseköğrenim için Avrupa'ya gönderilen şanslı yüz öğrenciden biri yaptı. Eğitim rotasını Almanya'ya çeviren Gökgöl, Berlin Yüksek Ziraat Okulu'na kaydoldu. Buradan 1923 senesinde başarıyla mezun oldu. Akademik çalışmalarına hız kesmeden devam ederek 1926 yılında doktora derecesini aldı. Böylece Ziraat Doktoru ünvanına kavuştu. Ayrıca bu süreçte katıldığu tohum ıslahı eğitimleri sayesinde kendisine resmi olarak ıslah müfettişi yetkisi verildi.
Aynı yılın temmuz ayında, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Vekili Sabri Toprak ve akademisyen Hamdi Dikmen, Berlin'deki enstitüyü ziyaret ettiler. Türk heyeti, enstitü müdürü ünlü genetikçi Prof. Dr. Erwin Baur'u Türkiye'ye davet etti. Baur ise yoğunluğu sebebiyle bu teklifi geri çevirdi. Ancak yerine en parlak öğrencisi olan Mirza Bey'i tavsiye etti. Bu tavsiye üzerine teklifi kabul eden genç bilim insanı, 1926'da Türkiye'ye göç etti. Gökgöl, 11 Ağustos 1926 tarihinde Halkalı Ziraat Mektebi çatısı altında ilk görevine başladı. İstasyon başarıyla kurulmuştu.
Yeşilköy'deki Çalışmalar ve Türkiye Buğdayları
Tohum ıslah çalışmaları için kurulan bu merkez, 1931 yılında daha geniş olanaklara sahip olan Yeşilköy'e nakledildi. Gökgöl, yeni yerinde çalışmalarını yoğunlaştırdı. Özellikle hububat ıslahı ve arkeobotanik alanlarına yöneldi. Anadolu'nun dört bir yanından buğday numuneleri toplamak amacıyla geniş çaplı saha çalışmaları organize etti. Ülkenin farklı coğrafyalarından getirilen bu tohumlar Yeşilköy'deki deneme tarlalarına ekildi. Tohumlar iki yıl boyunca titizlikle gözlemlendi. Bu uzun ve zahmetli sürecin sonunda, başak yapılarındaki morfolojik farklar esas alınarak tam 18.000 farklı buğday varyetesi tanımlandı.
Elde edilen bu olağanüstü veriler ışığında, tarım literatürüne yön veren Türkiye Buğdayları isimli devasa eser serisi kaleme alındı. Araştırmalar, Anadolu topraklarının buğdayın kökeni, tarihi menşei ve birincil gen merkezi olduğunu bilimsel olarak tescilledi. Gökgöl, yaş haddi nedeniyle emekliye ayrılacağı döneme kadar Yeşilköy Zirai Araştırma Enstitüsü'nün yöneticiliğini ve baş ıslahçılığını üstlendi.
Mirza Gökgöl'ün akademik kariyeri boyunca uzmanlaştığı ve katkı sunduğu başlıca alanlar şunlardır:
- Agronomi ve bitki ıslahı çalışmaları
- Arkeobotanik araştırmaları
- Yeşilköy bünyesindeki tohum ıslahı idareciliği
Aile Bağları ve Soyadı Kanunu
Aynı zamanda Mirza Gökgöl'ün özel hayatı da Türk dünyasının önemli tarihi figürleriyle kesişen zengin bir hikayeye sahipti. Kendisi, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin eski Başbakanı Nesib Bey Yusufbeyli'nin kızı Zühre Yusufbeyli ile evlendi. Bu evlilik vesilesiyle Gökgöl'ün kayınvalidesi, Kırım'ın efsanevi fikir insanı İsmail Gaspıralı'nın kızı olan Şefika Gaspıralı oldu. Şefika Hanım, Rusya coğrafyasındaki Türk kadınlarının uyanış hareketine öncülük eden ve Alem-i Nisvan dergisini çıkaran öncü bir yayıncıydı.
Türkiye'de 1934 senesinde yürürlüğe giren Soyadı Kanunu ile birlikte Mirza Bey, doğduğu topraklarına olan bağlılığını ölümsüzleştirmek istedi. Bu doğrultuda, çocukluğunun geçtiği Gence bölgesindeki meşhur Göygöl gölüne duyduğu büyük hasretin bir nişanesi olarak ve memleketine olan sevgisini yaşatmak amacıyla Gökgöl soyadını seçmiştir. Yaşamının son yıllarını İstanbul'da geçiren değerli bilim insanı, 1981 yılında aramızdan ayrıldı. Naaşı, İstanbul'un tanınmış kabristanlarından biri olan Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.