Türkiye'de siyasal düşünceler tarihi alanının kurumsallaşmasında büyük pay sahibi olan siyaset bilimci ve tarih profesörü Mete Tunçay, 27 Haziran 1936 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Yaşamı boyunca akademik çalışmalarıyla entelektüel dünyaya yön veren Tunçay, 18 Ağustos 2025 günü yine doğduğu şehir olan İstanbul'da hayata veda etti. Türk akademi dünyasında özellikle sol akımlar ve tek parti dönemi üzerine yazdığı çığır açıcı eserlerle tanınan profesör, kurucusu olduğu vakıf ve dergiler vasıtasıyla toplumsal hafızanın canlanmasında etkin bir rol üstlendi.
Akademik Yolculuk ve İlk Eserler
Eğitim hayatına İstanbul'da adım atan Mete Tunçay, 1954 yılında Beyoğlu Atatürk Erkek Lisesi'nden mezuniyetini aldı. Yüksegörenimini tamamlamak üzere Ankara'ya giden genç akademisyen adayı, 1958 senesinde Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'ni başarıyla bitirdi. Mezun olduğu yıl, kendi fakültesinin Âmme Hukuku ve Siyaset Nazariyeleri kürsüsünde asistanlık görevine başladı. Akademik basamakları hızla tırmanan Tunçay, 1961 yılında özgürlük kavramını derinlemesine incelediği teziyle doktora unvanına hak kazandı. Doktora sonrası çalışmalarına yurt dışındaki kurumlarda devam etmek amacıyla Rockefeller bursu almaya hak kazandı. Bu sayede 1961 ile 1963 yılları arasında İngiltere'de, prestijli London School of Economics and Political Science bünyesinde araştırmalar yürüttü. Türkiye'ye dönüşünde, çalışmalarını yoğunlaştıran başarılı akademisyen, 1966 yılında hazırladığı "Türkiye'de Sol Akımlar 1908-1925" başlıklı çalışmasıyla siyasal teoriler doçenti unvanını elde etti.
Baskı Dönemleri ve Yayıncılık Öncülüğü
Akademik özerkliğe büyük önem veren Mete Tunçay, 1972 yılında Siyasal Bilgiler Fakültesi'ndeki görevinden istifa yoluyla ayrıldı. Üniversiteden uzaklaştığı bu dönemde kamu kurumlarında önemli görevler üstlendi. 1974-1975 yılları arasında Kültür Bakanlığı Yayınlar Daire Başkanı olarak bürokraside hizmet verdi. Ardından 1975 ile 1977 seneleri arasında Millî Kütüphane bünyesinde müşavirlik vazifesini yürüttü. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'ndeki görevine ise ancak 1978 yılında yeniden geri dönebildi. Aynı yıl, Sovyet Bilimler Akademisi'nin resmi davetlisi olarak Sovyetler Birliği'ne seyahat etti. Moskova, Leningrad ve Bakü şehirlerinde çeşitli araştırmalarda bulundu. Hemen akabinde 1979-1980 döneminde ise Fulbright bursu kazanarak Amerika Birleşik Devletleri'ne doğru yola çıktı. Burada meşhur Stanford Üniversitesi çatısı altında bilimsel araştırmalarını sürdürdü. Türkiye'ye dönüşünde, Türk siyaset tarihinin en önemli referans kaynaklarından biri olan "Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek-Parti Yönetiminin Kurulması 1923-1931" adlı kitabını 1981 yılında Yurt Yayınları aracılığıyla okurlarla buluşturdu. Ancak Türkiye'deki siyasi çalkantılar onun akademik kariyerini tekrar bölecekti. Ünlü profesör, 1983 yılında yürürlüğe giren 1402 sayılı yasa kapsamında üniversitedeki görevinden uzaklaştırıldı.
Sivil Toplum ve Son Akademik Yıllar
Zorunlu olarak üniversiteden koparıldığı dönemde Tunçay, yönünü yayıncılık ve sivil topluma çevirdi. Bu süreçte 1987-1988 yıllarında Almanya'da Freie Universitaet Berlin tarafından seçkin Carl von Ossietzsky profesörlüğü unvanıyla onurlandırıldı. Ülkesinde ise popüler tarih yayıncılıgının öncülüğünü üstlendi. Tarih ve toplum bilimleri alanında derin izler bñrakan Tunçay, kariyeri boyunca pek çok dergi ve vakfın kuruluşunda ya da yönetiminde öncü rol oynamıştır. Bu kurumlardan öne çıkanlar şunlardır:
- Tarih Vakfı (Kuruluşuna öncülük ettiği vakfın yönetim kurulunda da görev aldı)
- Helsinki Yurttaşlar Derneği (Yönetim kurulunda aktif çalışmalar yürüttü)
- Tarih ve Toplum (1984-1993 yılları arasında aylık çıkan bu dergide editörlük yaptı)
- Toplumsal Tarih (1994-1996 seneleri arasında popüler tarih yayınının editörlüğünü üstlendi)
Danıştay'ın verdiği iade kararıyla 15 Haziran 1990 tarihinde eski Siyasal Bilgiler Fakültesi'ndeki görevine iade edilse de, kısa süre sonra 18 Eylül'de kendi isteğiyle istifa etti. Ayrıca kendi ifadelerine göre, Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı'nın organize ettiği Abant Platformu çalışma grubunun üç ila beş yıl boyunca eşbaşkanlığını yürüttü. Yaşamının son döneminde akademik birikimini genç nesillere aktarmayı sürdüren Mete Tunçay, vefat ettiği 2025 yılına kadar İstanbul Bilgi Üniversitesi'nin tarih bölümünde eğitim vermeye devam etti.