Yakın dönem Türk tarihinin en üretken isimlerinden biri olan araştırmacı, hukukçu ve siyasetçi Mahmut Goloğlu, 1915 yılında Akçaabat'ta başlayan yaşam serüvenini 11 Ekim 1982'de Trabzon'da noktaladı. Babasını küçük yaşta Sarıkamış cephesinde kaybettikten sonra annesi ile dayısının himayesinde büyüyen Goloğlu, gerek parlamentodaki çalışmaları gerekse Cumhuriyet tarihini aydınlatan çok ciltli eserleriyle Türk fikir dünyasında derin izler bıraktı.
Hukuktan Siyasete Uzanan Bir Yaşam
I. Dünya Savaşı'nın zorlu koşullarında, Trabzon'un Rus ordusu tarafından işgal edilmesinden sonra bir süre İstanbul'da ikâmet etmek zorunda kalan aile, Osmanlı ordusunun şehre yeniden girmesiyle birlikte Trabzon'a geri döndü. İlk ve orta eğitimini Trabzon'da tamamladı. Trabzon Lisesi'nden mezun olduktan sonra ilkokullarda yardımcı öğretmenlik yaptı. Bu dönemde Trabzon Halkevi bünyesindeki tarih komisyonunda görev üstlenmesi, onun geçmişe duyduğu ilginin ilk kıvılcımı oldu. Kentin surları, tarihi mezar taşları, camileri ve çeşmeleri üzerine yaptığı incelemeler, onu zamanla Karadeniz ve Anadolu tarihinin derinliklerine yönlendirdi. Üniversite eğitimi için İstanbul'a gittiğinde önce Edebiyat Fakültesi'ne kaydolsa da ailesinin yönlendirmesiyle Hukuk Fakültesi'ne geçiş yaptı. Yükseköğrenimi sırasında Karadeniz Talebe Cemiyeti'nin kurulmasına öncülük ederek cemiyetin fahri başkanlığına ünlü hukukçu Ali Fuat Başgil'in getirilmesini sağladı.
Mezuniyetinin ardından devlet kademelerinde görev alan Goloğlu, 1939 ile 1946 yılları arasında Gümrük ve Tekel Bakanlığı bünyesinde müfettişlik yaptı. Daha sonra Adalet Bakanlığı'na geçerek hakim yardımcılığı görevini yürüttü ve bu süreçte İleri Hukuk dergisine mesleki makaleler yazdı. Ardından Trabzon'a dönerek avukatlığa başladı. Goloğlu ailesi kentin tanınan simalarındandı. Çok geçmeden, 1949 yılında Demokrat Parti saflarına katılarak aktif siyasete adım attı. Partinin bölgedeki yayın organı olan Yeniyol gazetesinde kaleme aldığı köşe yazılarıyla dikkat çekti. İlk sayfada yayınlanan bu yazılarında, başlangıçta kentin yerel meselelerine odaklanırken, partiye üye olmasının ardından muhalefet çizgisine kayarak Cumhuriyet Halk Partisi iktidarına yönelik eleştirilere ağırlık verdi.
Demokrat Parti'nin 1950 yılındaki tarihi seçim zaferinde, Trabzon'dan milletvekili seçilerek parlamentoya giren üç isimden biri oldu. TBMM'de IX., X. ve XI. dönemlerde aralıksız olarak Trabzon'u temsil eden Goloğlu, parlamento çatısı altında önemli sorumluluklar üstlendi. Parlamentodaki çalışmaları sırasında şu önemli komisyonlarda görev almıştır:
- Gümrük ve Tekel Komisyonu (Başkanlık düzeyinde)
- Sayıştay Komisyonu
- Maliye Komisyonu
Demokrat Parti meclis grubunun yönetim kademesinde yer alan tecrübeli siyasetçi, yasama çalışmalarındaki etkinliğiyle öne çıkarak XI. dönemde TBMM Başkanvekilliği makamına getirildi. Ancak 27 Mayıs müdahalesi her şeyi değiştirdi.
Yassıada Yargılamaları ve Zorlu Dönem
İhtilalin ardından Milli Birlik Komitesi tarafından tutuklanan Goloğlu, Demokrat Parti'nin diğer milletvekilleriyle birlikte Yassıada'ya gönderildi. Yüksek Adalet Divanı'nda, tüm DP grubuyla ortaklaşa yargılandığı anayasayı ihlal davasının yanı sıra haksız mal edinme suçlamasıyla da hâkim karşısına çıktı. Tam 18 ay boyunca tutuklu kaldı. Yargılama sonunda tüm davalardan beraat etti. Mahkeme heyeti, haksız mal edinme iddialarının asılsız olduğunu saptayarak kendisinin ve ailesinin varlıkları üzerindeki tüm tedbirleri oy birliğiyle kaldırdı. Anayasayı ihlal davasında ise meclis tutanaklarındaki konuşmaları delil kabul edilerek suçsuz bulundu.
Tarih Yazıcılığı ve Trabzon Kültür Mirası
Özgürlüğüne kavuşmasının ardından aktif siyasetten uzaklaşan Goloğlu, yönünü tamamen entelektüel çalışmalara ve tarih yazıcılığına çevirdi. İsmail Hakkı Baltacıoğlu'nun Yeni Adam ile Hıfzırrahman Raşit'in Eğitim Hareketleri dergilerinde kitap tanıtımları ve eleştirileri kaleme aldı. Bu dönemde tarih yazıcılığına ağırlık verdi. 1918-1923 yıllarını kapsayan beş ciltlik Milli Mücadele Tarihi serisini ve ardından 1924-1950 dönemini ele alan dört ciltlik Türkiye Cumhuriyeti Tarihi çalışmasını kaleme aldı. Bu geniş külliyatın ilk sekiz cildini 1968-1974 yılları arasında tamamlayan yazar, eserlerini Bates Yayınevi aracılığıyla kendi kısıtlı imkanlarıyla okura ulaştırdı. Serinin son halkası olan 'Demokrasiye Geçiş (1946-1950)' adlı eseri ise henüz basılamadan hayata gözlerini yumdu. Bu kıymetli kaynaklar, 2000'li yıllardan itibaren Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yeniden basılarak geniş kitlelerle buluşturuldu.
Trabzon'un yerel tarihi üzerine de önemli eserler bırakan Mahmut Goloğlu, ilerleyen yaşlarında bilgisini genç nesillere aktarmak amacıyla Karadeniz Teknik Üniversitesi'nde İnkılâp Tarihi dersleri verdi. Daha sonra Trabzon İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi'ne geçerek öğretim görevlisi olarak akademik çalışmalarını sürdürdü. Aynı zamanda Trabzon Eski Eserleri ve Müzeleri Sevenler Derneği'nin fahri başkanlığını yürüterek kentin kültürel mirasının korunması için çaba gösterdi. 11 Ekim 1982'de geçirdiği ani bir kalp krizi neticesinde aramızdan ayrılan tarihçinin cenazesi, Trabzon İskender Paşa Camii'nde kılınan namazın ardından Asri Mezarlık'ta toprağa verildi. Onun anısını ve ilmi mirasını yaşatmak amacıyla, 8-10 Mayıs 2014 tarihlerinde Atatürk Araştırma Merkezi ile Karadeniz Teknik Üniversitesi iş birliğiyle kapsamlı bir sempozyum düzenlendi ve sunulan tebliğler 2015 yılında kitaplaştırıldı.