Türk dünyasının kültürel uyanışına yön veren en önemli fikir adamlarından biri olan İsmail Gaspıralı, Kırım'ın Avcıköy topraklarında filizlenen bir aydınlanma mücadelesinin mimarıdır. 20 Mart 1851 tarihinde dünyaya gözlerini açan Kırımlı bu entelektüel, yaşamı boyunca ortak bir yazı dili ve modern eğitim sistemini inşa etmeyi amaçlamıştır. Soyadını ailesinin kökeni olan Gaspra kentinden alan yazar, Çarlık Rusyası coğrafyasındaki Müslüman Türk toplumlarını cehalet kıskacından kurtarmak amacıyla benzersiz adımlar atmıştır. "Dilde, fikirde, işte birlik" şiarıyla yola çıkan Gaspıralı, 11 Eylül 1914'te Bahçesaray'da hayata veda edene dek basın, yayın ve eğitim alanlarında devrim niteliğinde yeniliklere imza atmıştır.
Eğitimde Devrim: Usûl-i Cedîd Hareketi
Gençlik yıllarında Bahçesaray'daki geleneksel Müslüman mektebinin ardından Akmescit Erkek Ortaokulu, Voronej'deki askeri lise ve Moskova Harp Okulu'nda eğitim alan Gaspıralı, buradaki Panslavist hareketlerden etkilenerek kendi milletinin geleceği üzerine derin düşüncelere daldı. Henüz 18 yaşındayken tüm Türk dünyasında İstanbul Türkçesine dayalı ortak bir dil kurma hayali kuruyordu. Bu idealle Paris, Münih, Viyana gibi Avrupa merkezlerinde kültürel birikimini artıran genç vizyoner, ünlü Rus romancı Turgenyev'e sekreterlik yaparak Batñ medeniyetini yakından inceleme şansı buldu. Memleketine döndükten sonra belediye başkanlığı gibi idari görevler de üstlenen aydın, asıl mücadelesini eğitim alanında verecekti.
1884 yılında Bahçesaray'ın Kaytaz Ağa mahallesinde hayata geçirdiği Usûl-i Cedîd mektebi, eğitim tarihimizde adeta bir dönüm noktası oldu. Geleneksel ezberci yöntemlerin yerine ses temeline dayanan pratik okuma-yazma metodunu getiren Gaspıralı, şüpheyle bakan bölge halkına kırk günde okuma-yazma vaat etti. Nitekim kırk günün sonunda gerçekleştirdiği halka açık sınavla bu sözünü ispatlayarak büyük bir başarı kazandı. Bu sistemde dersler kırk beş dakikayı aşmamaktaydı. Günde en fazla beş ders yapılırken, haftalık eğitim süresi altı gün olarak belirlenmişti. Okullarda fiziksel şiddet tamamen yasaklandı. Öğrencilerin modern bilimleri öğrenebilmesi adına Hâce-i Sıbyan adındaki ders kitabını bizzat kaleme alarak kendi matbaasında bastı. Kadınların eğitimine de büyük önem veren aydın, ablası Pembe Hanım vasıtasıyla 1893'te ilk kız okulunu açarak bu meşaleyi daha da genişletti.
Basın Hayatı ve Tercüman Gazetesi
İsmail Gaspıralı'nın fikirlerini geniş kitlelere ulaştırma gayreti, Rusya Müslümanları arasında çıkacak ilk Türkçe gazetelerden biri olan Tercüman ile somutlaştı. Rus hükümetinin engellemelerine rağmen yılmayan aydın, ilk olarak Tonguç, Ay ve Güneş gibi geçici küçük risalelerle zemin yokladı. En nihayetinde, tüm sayfalarının Rusça çevirisiyle basılması şartıyla izin kopararak 22 Nisan 1883'te Tercümân-ı Ahvâl-i Zaman gazetesini yayınlamaya başladı. Bu tarihi yayın organı, eşi Zühre Hanım'ın kişisel mücevherlerini feda etmesiyle hayat buldu. Gazete tüm Türk dünyasında heyecanla takip ediliyordu. Kırım'da kurduğu Arap harfli ilk Müslüman matbaasında basılan gazete, İstanbul Türkçesini temel alan sade bir dille kaleme alınıyordu.
Ayrıca kızı Şefika Gaspıralı'nın yönetiminde Rusya Türklerinin ilk kadın dergisi olan Âlem-i Nisvân'ı 1905 yılında yayın hayatına kazandırdı. Bunu çocuk dergisi Âlem-i Sıbyân takip etti. Fikirlerini yaymak amacıyla Hindistan'a kadar uzanan seyahatler gerçekleştiren ve Bombay'da konferanslar veren yazar, arkasında devasa bir fikir mirası bıraktı. Onun vefatından sonra da oğlu tarafından bir süre daha yaşatılan Tercüman gazetesi, Bolşevik dönemin zorlukları neticesinde 1918 yılında kapandı.
İsmail Gaspıralı'nın Başlıca Eserleri
Kültürel uyanışın lideri İsmail Gaspıralı, ömrü boyunca hem toplumu aydınlatıcı makaleler yazmış hem de çok sayıda kitap kaleme almıştır. Eserlerinin bazıları şunlardır:
- Rusya Müslümanları (1881)
- Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene (1885)
- Hâce-i Sıbyan (1884)
- Medeniyet-i İslamiye (1889)
- Arslan Kız (1894)
- Dârürrahat Müslümanları yaki Acaib-i Diyâr-ı İslâm (1906)