Hayatı ve eğitimi
İsmail Gaspıralı (Gasprinskiy), 20 Mart 1851'de Kırım'da, Bahçesaray yakınlarındaki Avcıköy'de doğdu. Soyadı, babasının doğduğu Gaspra yerleşiminden gelir. Babası Çarlık ordusundan emekli teğmen Mustafa Alioğlu, annesi Kırım asilzadelerinden İlyas Mirza Kaytazov'un kızı Fatma Hanım'dır. İlk öğrenimini Bahçesaray'da bir Müslüman mektebinde gördü, sonra Akmescid'de ortaokula gitti; ardından Voronej'deki askerî okula, daha sonra Moskova'daki Harp Okulu'na girdi. 1867'de Girit İsyanı'nda Osmanlı güçlerine katılmak için İstanbul'a gitmeye kalkıştığı için yakalandı ve askerî öğrenciliği sona erdi.
Gençlik yılları
1868'de Bahçesaray'daki Zincirli Medrese'de Rusça öğretmenliğine başladı. 1872'de Kırım'dan ayrılarak İstanbul, Viyana, Münih ve Stuttgart üzerinden Paris'e gitti ve iki yıl boyunca Rus yazar İvan Turgenyev'in yanında yardımcılık ve tercümanlık yaptı. 1874'te Osmanlı subayı olmak için İstanbul'a gitti ancak amacına ulaşamayıp yaklaşık bir yıl sonra Kırım'a döndü. 1878'de Bahçesaray belediyesinde başkan yardımcısı seçildi, bir yıl sonra başkan oldu ve 1884'e kadar bu görevi sürdürdü.
Tercüman gazetesi
1881'de Akmescit'te çıkan Tavrida gazetesinde "Genç Molla" takma adıyla Rusya Müslümanlığı başlıklı yazı dizisini yayımladı. Türkçe gazete çıkarma girişimleri reddedildi; ancak içeriğin Rusçasıyla birlikte basılması koşuluyla izin aldı. Tercümân-ı Ahvâl-i Zaman'ın ilk sayısı 22 Nisan 1883'te Bahçesaray'da çıktı. Gazete 1903'te haftada iki gün, 1912'den itibaren günlük yayımlandı ve 1918'e kadar sürdü. Gaspıralı gazetesinde bütün Türk halklarının anlayabileceği ortak bir yazı dili geliştirmeye çalıştı; Arapça ve Farsça terkiplerden arındırılmış bir Osmanlı Türkçesini temel aldı ve Kırım ile diğer bölge lehçelerinden sözcükler kattı. "Dilde, fikirde, işte birlik!" sözü bu çabanın ilkesi olarak anılır.
Eğitim ve yayıncılık
Usûl-i cedîd okulları üzerinde çalıştı. Müslüman Türk kızlarının eğitiminde öncülük yaptı: ablası Pembe Hanım Bolatukova'ya 1893'te Bahçesaray'da ilk usûl-i cedîd kız mektebini açtırdı. Kızı Şefika Gaspıralı'nın yönettiği Âlem-i Nisvân (1905), Rusya Türklerinin ilk kadın dergisi oldu. Rusya Türklerinin ilk çocuk dergisi Âlem-i Sıbyân 1906'da Tercüman'ın eki olarak yayımlanmaya başladı. Mizah dergisi Ha Ha Ha ise muhtemelen yalnızca beş sayı çıktı. Hâce-i Sıbyân, Kıraat-i Türki, Arslan Kız ve Rehber-i Muallimin başlıca kitapları arasındadır.
Fikirleri ve ölümü
Türkçü-Turancı görüşün ideologlarından sayılır ve Türk halklarını birlik ve dayanışmaya çağırdı. Rus İmparatorluğu'ndaki Müslüman Türk aydınlarını birleştiren 1907 tarihli İttifak-ı Müslimîn'in kurucularındandı; ilk Rus Müslüman kongresinin düzenleyicileri arasında yer aldı. 24 Eylül 1914'te Bahçesaray'da öldü.
Benzer kişiler
- Nurettin Topçu (Fikir Adamı)
- Garry Kasparov (Yazar)
- Ali Recan (Yayıncı)
- Erich Maria Remarque (Yazar)
- Güneş Tufan (Yazar)
- Evliya Çelebi (Yazar)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki İsmail Gaspıralı maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.