Türk siyaset ve askeri tarihinin önemli figürlerinden biri olan Hasan Hayri Kanko, 1881 yılında Dersim coğrafyasında hayata gözlerini açtı. Dönemin çalkantılı askeri ve siyasi koşullarında önemli vazifeler üstlenen tecrübeli isim, hem cephede hem de meclis çatısı altında ülkesine hizmet etmiştir. Doğduğu topraklardan Ankara'daki kurucu meclise uzanan yaşam mücadelesi, Şeyh Said İsyanı dönemindeki tutukluluğu ve hazin sonuyla tarihe kaydolmuştur. Milli Mücadele yıllarında gösterdiği üstün gayretleri, kendisini dönemin önemli aktörlerinden biri haline getirmeyi başarmıştır. Bizler de bu biyografide onun askerlik yıllarını ve meclisteki çalışma dönemlerini derinlemesine ele alıyoruz.
Kankozade Ailesinden Cepheye: İlk Yılları ve Askeri Eğitimi
Tarihin önemli dönemlerine şahitlik eden Kanko, Hozat bölgesinde Şeyh Hasanlılar aşiretinin reisi olan Kankozade Murtaza Ağa'nın oğludur. İlk ve orta öğrenimini doğup büyüdüğü Dersim topraklarında tamamlayan Hasan Hayri Bey, eğitim hayatının ilk aşamalarını burada başarıyla bitirmiştir. Dersim'deki öğreniminin ardından askeri eğitim yolunu seçmiştir. Hozat'ta Şeyh Hasanlılar aşireti reisi Kankozade Murtaza Ağa'nın oğlu olan Hasan Hayri Bey, ilk ve orta öğrenimini Dersim'de tamamladıktan sonra askeri kariyerine adım atmak amacıyla 3 Ekim 1896 tarihinde Harp Okulu Aşiret Sınıfına kabul edilmiştir. Harp Okulu bünyesindeki bu özel aşiret sınıfında aldığı tüm dersleri ve eğitimleri büyük bir ciddiyetle tamamlamıştır.
Genç subay adayı, 24 Şubat 1898 tarihinde süvari teğmen rütbesiyle okulundan mezun olmayı başarmıştır. Mezuniyetinin hemen ardından 4. Ordu bünyesinde yer alan Siverek Aşiret Süvari Alayı'na tayin edilmiştir. Genç subay, ordudaki görev yıllarında gösterdiği üstün gayretler sayesinde bölgede çok önemli askeri sorumluluklar üstlenmiştir. Askeri görevlerinin son durağı Van Askerlik Şubesi Başkanlığı olmuştur.
Meclis-i Mebûsan'dan TBMM'ye Uzanan Siyasi Mücadele
Askerlik vazifesinin ardından siyaset sahnesine adım attı. Van Askerlik Şubesi Başkanlığı görevini sürdürdüğü dönemde, Osmanlı İmparatorluğu'nun son Meclis-i Mebûsan dönemi seçimlerine katılarak Dersim milletvekili seçilmiş ve ardından 1920 yılında kurulan TBMM I. döneminde de bu yüce vazifeyi devam ettirmiştir. İstanbul meclisinin dağılmasıyla Ankara'ya yöneldi. Ankara'da çok daha büyük bir heyecan vardı. Milli Mücadele'nin merkezi haline gelen Ankara'da açılan yeni mecliste de başarılı yasama çalışmalarına kaldığı yerden büyük bir şevkle devam etmiştir. Milletvekilliği döneminde milli müdafaadan tutun da iktisada kadar farklı alanlarda önemli fikirler üretmiştir.
Mevcut tarihi kayıtlara göre mecliste şu kritik komisyonlarda özellikle büyük bir azimle çalıştı:
- Sağlık ve Sosyal Yardım Komisyonu
- Dilekçe Komisyonu
- İktisat Komisyonu
- Milli Savunma Komisyonu
Bahsi geçen önemli komisyonlarda memleketin kalkınması, askeri stratejileri ve sosyal dengeleri için önemli öneriler sundu. Yasama döneminin nihayete ermesi üzerine Dersim'e geri dönen Hasan Hayri Bey, sivil hayatına devam ederken aynı zamanda ordudan da resmen ayrılmıştır. Uzun yıllar sadakatle sürdürdüğü askerlik vazifesinden 2 Mart 1925 tarihinde emekliye ayrılmıştır.
Hüzünlü Bir Son: İstiklal Mahkemesi ve İdam Kararı
Emekliliğinin hemen ardından bölgede patlak veren Şeyh Said İsyanı, tecrübeli eski askerin hayat yolculuğunda geri dönülemez bir dönüm noktası oluşturmuştur. Şeyh Said İsyanı sırasında ayaklanmacılara yardım sağlayarak eylemlere katıldığı yönündeki ağır iddialarla tutuklanan Kanko, Doğu İstiklal Mahkemesinde yapılan yargılamaların neticesinde idam cezasına çarptırılmış ve bu ağır karar ertesi gün hemen uygulanmıştır. Ani ve acı vefatının ardından geride derin bir keder içerisinde eşi ile birlikte dört sevgili çocuğunu bırakmıştır. Kendisi evli ve dört çocuk sahibi bir aile reisiydi. Ailesi, Cumhuriyet dönemindeki soyadı düzenlemeleriyle birlikte "Kanko" soyadını gururla almış ve yaşatmıştır.
Tarihi literatürdeki bazı yazışmalarda veya belgelerde bu soyadının 'Kanyo' şeklinde kaydedildiği de göze çarpmaktadır. Bugün Elazığ'ın Doğukent mahallesinde yer alan isimsiz bir kabristanda ebedi uykusunu uyuyan Hasan Hayri Bey, aynı zamanda günümüzde TBMM bünyesinde milletvekili olarak görev yapmış olan torunu Mühip Kanko'nun da öz dedesidir.