Ermeni ulusal müziğinin öncüsü ve kurucusu sayılan müzisyen ve besteci Gomidas, 26 Eylül 1869 tarihinde Kütahya'da dünyaya geldi. Asıl adı Soğomon Kevork Soğomonyan olan sanatçı, müzikle içli dışlı ancak yalnızca Türkçe konuşan Kütahyalı Ermeni bir ailede doğdu. Henüz bir yaşındayken annesi Takuhi Soğomonyan'ı (Hovhannesyan), on bir yaşındayken de babası Kevork Soğomonyan'ı kaybetmesi, onun yaşamındaki büyük acıların ilk adımları oldu.
Hüzünle Başlayan Çocukluk ve Kilise Eğitimi
Anne ve babasının er yaşta vefatı üzerine Soğomon, 1880 yılına kadar babaannesinin yanında yetişti. Aynı yıl içerisinde, daha kaliteli bir eğitim görebilmesi için Bursa'da yaşayan anneannesi ile dedesinin yanına gönderildi. Fakat yalnızca dört ay sonra babasının vefat haberini alarak Kütahya'ya dönmek mecburiyetinde kaldı.
Genç yaşta dini eğitime yönelen sanatçı, Erivan yakınlarında bulunan Eçmiyazin şehrindeki Ermeni kilisesi ruhban okuluna girerek Gevorgian İlahiyat Okulu'nda öğrenim gördü. Buradan 1895 yılında başarıyla mezun olarak rahip sınıfına dahil oldu. Kilise geleneklerine göre yeni rahiplere farklı bir ad verilmesi gerektiği için, 7. yüzyılın Ermeni halk ozanı Katolikos Gomidas'a ithafen kendisine Gomidas adı bahşedildi. Bu ismin yanında, bekâr rahip anlamına gelen "vartaped" unvanıyla da tanınmaya başlandı. Bu dini merkezde müzik yönünden kendisini oldukça geliştirdi ve ilk bestelerini hayata geçirdi.
Berlin Üniversitesi Yılları ve Müzikoloji Araştırmaları
Eçmiyazin Manastırı korosunda bir süre görev yapan Gomidas, 1896 yılında Almanya'nın başkenti Berlin'e geçti. Berlin Konservatuvarı'nda değerli akademisyen Prof. Richard Schmidt ile birlikte çalışmalar yürüttü. Bu süreçte orada bir kilise korosu oluşturarak şeflik görevini de yürüttü. Daha sonra Friedrich Wilhelm Üniversitesi'ne (Humboldt Üniversitesi) kaydoldu ve buradaki eğitimiyle müzikoloji alanına yöneldi. 1899 senesinde bu alanda doktora derecesi elde ederek Eçmiyazin'e geri döndü. Ancak hazırladığı doktora tezi jüri tarafından resmen onaylanmadan Berlin'den ayrıldığı için bu çalışma okulun resmi arşivlerinde yer alamadı.
Ermenistan'a dönüşünün ardından taşra bölgelerinde gezilere çıkan Gomidas, büyük bir kültürel hazineyi kurtarmak adına yoğun bir derleme çalışması başlattı. Kırsal alanlarda 3000 civarında Ermeni halk şarkısını derleyip bunları notaya geçirdi. Arşivini Ermenicenin yanı sıra Türkçe, Kürtçe, Zazaca ve Farsça ezgilerle zenginleştirdi. Bestecinin en değerli eseri, Ermeni kiliselerindeki ayinlerde okunan 'İlahi Litürji Badarak' isimli bestesidir. 1892'de bestelemeye giriştiği bu büyük çalışmayı ne yazık ki tamamlayamadı. Avrupa dışından Uluslararası Müzik Cemiyeti'ne üye olarak seçilen ilk müzik insanı olan Gomidas, Avrupa ülkelerinde, Mısır'da ve Türkiye'nin farklı şehirlerinde konserler verip konferanslar düzenledi.
İstanbul Yılları, Büyük Sarsıntı ve Son Yıllar
Gomidas, 41 yaşındayken 1910 yılının ilkbahar mevsiminde İstanbul'a taşınarak yaşamını burada sürdürmeye başladı. Şehirde 300 kişiden oluşan meşhur Gusan Korosu'nu kurarak büyük takdir topladı. Ancak I. Dünya Savaşı yıllarının bunalımlı günlerinde, 24 Nisan 1915 tarihinde Osmanlı Hükümeti'nin Tehcir Kanunu kapsamındaki kararıyla 2234 Ermeni vatandaşı ile birlikte tutuklandı. Ertesi gün 180 Ermeni ile beraber trenle Çankırı'ya sürgüne gönderildi.
Sürgün sonrasında yazar Mehmet Emin Yurdakul, Halide Edip Adıvar ve bazı yabancı diplomatların diplomatik girişimleri sonucu, Talat Paşa'nın özel buyruğuyla diğer sekiz sanatçıyla beraber 7 Mayıs 1915'te İstanbul'a döndü. Ancak yaşadığı bu ağır sarsıntı nedeniyle akıl sağlığı ciddi şekilde bozuldu. Durumu ağırlaşınca Şişli'de bulunan Fransız La Paix Hastanesi'ne, ardından 1919 yılında da Paris'teki bir sanatoryuma nakledildi. Yaşamının son 18 yıllık döneminde hiç piyano çalmadı, beste üretmedi, ezgi mırıldanmadı ve hiç kimseyle konuşmadı. Besteci, 22 Ekim 1935'te Paris'te 66 yaşındayken hayata gözlerini yumdu.
Ermenistan'daki Hatırası ve Yaşayan Mirası
Gomidas'ın ismi ve müzikal mirası, bugün Ermenistan sınırları içerisinde yer alan pek çok önemli yapıda yaşatılmaktadır. Sanatçının adını taşıyan başlıca kamusal mekanlar şunlardır:
- Eçmiadzin şehrinin merkezi meydanı,
- Erivan Gomidas Devlet Konservatuvarı,
- Erivan'ın Arabkir ilçesindeki ana caddesi niteliğindeki Gomidas Bulvarı,
- Saygın yazarların, şairlerin ve müzik insanlarının mezarlarını barındıran Gomidas Park ve Mezarlığı,
- Söz konusu mezarlığın hemen yanı başında faaliyet gösteren Gomidas Müzesi.