Türkiye'de feminist akademi ve siyaset teorisi denildiğinde akla ilk gelen isimlerden olan Fatmagül Berktay, 5 Mayıs 1950 tarihinde Manisa'da dünyaya gözlerini açtı. Siyaset bilimci, akademisyen ve yazar kimliğiyle tanınan Berktay, çağdaş siyaset teorisi, din, toplumsal cinsiyet ve kadın hareketleri üzerine gerçekleştirdiği ufuk açıcı çalışmalarla entelektüel dünyada kendine kalıcı bir yer edindi. Sosyal bilimlerin tarih, felsefe ve edebiyat gibi farklı disiplinlerini harmanlayan yazar, kadınların toplumdaki konumunu ve hak mücadelerini derinlemesine inceleyerek Türkiye'de kadın çalşmalarının kurumsallaşmasına öncülük etti. Akademisyen, kadın hakları konusundaki ısrarlı ve yapıcı duruşuyla hem akademik kürsülerde hem de toplumsal platformlarda iz bırakan bir aydın haline geldi.
Akademik Yolculuk ve Mülkiye'den York'a Uzanan Yıllar
İlk ve orta öğrenimini Ankara'da tamamlayan Fatmagül Berktay, yükseköğrenimini Türkiye'nin en köklü eğitim kurumlarından biri olan Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde sürdürdü. 1978 yılında Uluslararası İlişkiler ve Siyaset Bilimi Bölümü'nden mezun olan yazar, eğitiminin ardından Başbakanlık Çevre Müsteşarlığı bünyesinde uluslararası ilişkiler uzmanı olarak görev yaptı. Buradaki bürokrasi deneyiminden sonra yönünü akademiye çevirdi. 1992 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nde araştırma görevlisi olarak akademik hayata ilk adımını attı. Bilgi üretme tutkusu, onu yurt dışına yönlendirdi ve İngiltere'deki York Üniversitesi bünyesinde Kadın Araştırmaları alanında yüksek lisans yapmaya karar verdi.
York Üniversitesi'ndeki çalışmaları esnasında, kadınların din ile olan ilişkisini merkezine alan "Kadınlar ve Din: Baskı ve Direnme Söylemleri" başlıklı önemli bir tez kaleme aldı. Bu çalşmayla dinsel söylemlerin kadın üzerindeki iktidar kurma biçimlerini ve buna karşı geliştirilen direniş yöntemlerini masaya yatırdı. Yüksek lisans derecesini alarak ülkesine dönen akademisyen, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde "Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın" başlıklı teziyle 1996 yılında doktorasını başarıyla tamamladı. Bu çalşması 1998 yılında İngilizce basıldı. Eser, uluslararası alanda büyük ilgi gördü.
Toplumsal Cinsiyet, Din ve Siyaset Üçgeninde Özgün Çalışmaları
Doktora derecesini almasının hemen öncesinde 1995 yılında doçentlik unvanına layık görülen Berktay, 2001 yılında ise profesör kadrosuna atandı. Uzun yıllar boyunca İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi ile Kadın Sorunları Araştırma Merkezi çatısı altında dersler verdi ve çok sayıda öğrenci yetiştirdi. Bu kurumlarda kadın çalşmaları programlarının gelişimine doğrudan katkıda bulunarak, 2017 senesinde akademik kariyerini emeklilikle taçlandırdı. Mülkiye yıllarında hocası olan Mete Tunçay'dan büyük ölçüde etkilenen yazar, çalşmalarında tarihçilik, siyaset teorisi ve feminizmi bir arada harmanlayan karşılaştırmalı ve eleştirel yöntemleri benimsedi. Dinlerde kadının konumunu ele alırken, kadınların tarih sahnesinde arka plana itilmesini iktidar ilişkilerinin bir yansıması olarak gören Joan Scott ve Gerda Lerner gibi teorisyenlerin yaklaşımlarından yararlandı.
Fatmagül Berktay, sırf fildışi kulesinde kalmadı. O, toplumsal meselelerde de sesini yükseltti. Nitekim 2007 yılında Türkiye'nin gündemini meşgul eden türban yasakları tartışmalarında yer alarak, bu yasağın haksızlığını ve yanlış olduğunu kararlılıkla savundu. Kadın haklarının dinamik yapısına inanan yazar, bu mücadelenin hiçbir zaman tamamlanmış bir süreç olmadığını ve her nesil tarafından sürekli yeniden kazanılması gerektiğini vurguladı. Kendisi 1994-1995 yılları arasında danışmanlık yaptı. Kadın Sorunları Bakanlığı bünyesinde politika süreçlerine katıldı. Birleşmiş Milletler Pekin Kadın Konferansı ve Avrupa Parlamentosu Kadın Erkek Eşitliği Komitesi delegasyonlarında Türkiye'yi başarıyla temsil etti.
Kitapları, Çevirileri ve Sivil Toplum Önceliği
Kalemiyle üretkenliğini her daim koruyan Berktay, akademik çalışmalarının yanı sıra geniş bir çeviri literatürü de oluşturdu. Çeviri serüvenine 1976 yılında adım attı. İlk olarak Mao Zedung'un metinlerini çevirdi. Ardından felsefe, sosyoloji ve kadın çalşmaları alanlarında Ann Oakley, Juliet Mitchell, Paul Wittek ve Feroz Ahmad gibi dünyaca ünlü düşünürlerin eserlerini Türkçe literatüre kazandırdı. Yazarın 1982-1989 yılları arasında çeşitli mecralarda yayımlanan yazıları 1992'de "Kadın Olmak, Yaşamak, Yazmak" ismiyle kitaplaştırıldı. 2003 tarihli "Tarihin Cinsiyeti" adlı eserinde ise erkek egemen tarih yazımını eleştirdi; bu önemli kitap Lübnan'da Arapça olarak da neşredildi. Ayrıca, Hannah Arendt'in politika felsefesine odaklanan ve Bülent Tanör'e ithaf ettiği "Dünyayı Bugünde Sevmek" adlı eseri 2012 yılında okurlarla buluştu.
Önemli kitaplarından bazıları şunlardır:
- Kadın Olmak, Yaşamak, Yazmak (1992)
- Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın (1996)
- Tarihin Cinsiyeti (2003)
- Dünyayı Bugünde Sevmek, Hannah Arendt'in Politika Anlayışı (2012)
Sivil toplum alanında da aktif bir rol üstlenen yazar, Ekonomik Sosyal Tarih Vakfı ile Toplumsal Araştırmalar Vakfı'nın kurucu üyeleri arasında yer aldı. Akademisyenin kişisel arşivi, Türkiye'de kadın belleğinin korunması açısından büyük önemi haiz olan Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı bünyesinde koruma altına alındı. Felsefe, tarih ve siyaseti kadın bakış açısıyla harmanlayan bu birikim, hem günümüz araştırmacılarına ışık tutmakta hem de gelecek nesillere ilham vermeye devam etmektedir.