Cumhuriyet döneminin en özgün ve çok yönlü sanat insanlarından biri olan Ertuğrul Oğuz Fırat, 1 Şubat 1923 tarihinde Malatya'da dünyaya gözlerini açtı. Hem adalet mekanizmasının saygın bir hâkimi hem de klasik batı müziği, edebiyat ve resim alanında derin izler bırakmış sıra dışı bir entelektüel olarak tanınan Fırat, 16 Ekim 2014'te Ankara'da hayata veda etti. Akademik bir eğitim almadan tamamen kendi çabası ve tutkusuyla şekillendirdiği sanat yaşamı, onu Türk kültür dünyasında benzersiz bir konuma yerleştirdi. Malatya'da başladığı yaşam yolculuğunu İstanbul'daki hukuk eğitimi ve Anadolu'nun dört bir yanındaki hâkimlik yıllarıyla birleştiren Fırat, içindeki sanatsal yaratıcılığı hiçbir zaman köreltmedi, aksine farklı disiplinlerde ürettiği yapıtlarla zenginleştirdi.
Hukuktan Sanata Uzanan Çok Yönlü Bir Ömür
İlk ve ortaöğrenimini doğduğu şehir olan Malatya'da tamamlayan Ertuğrul Oğuz Fırat, yükseköğrenim için 1940 yılında İstanbul'a gitti. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesindeki Arkeoloji Bölümü'ne kaydolarak tarihi geçmişin izlerini sürmeye başladı. Ancak buradaki eğitimi yalnızca bir yıl sürdü; ertesi sene okulundan ayrılarak aynı üniversitenin Hukuk Fakültesi'ne geçiş yaptı. Sanatçının müzikle tanışması ise yirminci yaş gününde annesinin ona aldığı piyano sayesinde oldu. Bu kıymetli armağan, hayatı boyunca sürecek olan bestecilik serüveninin ilk tohumlarını attı. Müzik konusunda resmi bir konservatuvar eğitimi almayan sanatçı, bu alanda kendi kendini yetiştirdi. 1944 yılında, Türk resminin önemli isimlerinden Aliye Berger'in eşi Karl Berger-Bonovoi'den birkaç ay boyunca armoni dersleri alarak teorik altyapısını güçlendirdi. Fırat'ın müzikal gelişiminde, 1947 yılında yakın dostu Bülent Arel aracılığıyla tanıştığı ünlü besteci İlhan Usmanbaş'ın da rolü büyüktü. İki genç sanatçı arasında başlayan dostluk, ömür boyu kesintisiz bir mektuplaşmaya dönüştü. Mektuplar aracılığıyla yürütülen bu entelektüel alışveriş, Fırat'ın müzik bilgisini derinleştirmesinde adeta okul vazifesi gördü. Hukuk eğitimini 1948 yılında başarıyla tamamlayan Fırat, memleketi Malatya'ya dönerek avukatlık stajını başlattı ve ardından vatani görevini yerine getirdi. 1959 yılında hâkimlik mesleğine adım atan Fırat; sırasıyla Reyhanlı, Alanya, Denizli ve Adana gibi Türkiye'nin farklı bölgelerinde adalet dağıttı. Mesleki kariyerini 1979 yılında emeklilikle sonlandırdıktan sonra ise başkent Ankara'ya yerleşerek yaşamının geri kalanını burada sürdü.
Nota Kağıtlarından Tuvale Yansıyan Duygular
Fırat, bestecilik çalışmalarına öğrencilik yıllarında, 1945 senesinde başladı. Üzerinde büyük bir titizlikle çalıştığı ilk büyük yapıtını ancak 1951 yılında tamamlayabildi. Sanatçının bu ilk göz ağrısı olan 'Üçlü Sonat' başlıklı bestesi, uzun yıllar sonra, yani 1966 yılında Ankara Radyosu'nda dinleyicilerle buluştu. Bu icra, Fırat'ın kamuya açık bir mecrada seslendirilen ilk müzikal eseri olarak kayıtlara geçti. 1960 senesinde hayatındaki en büyük dayanağı olan sevgili annesini kaybetmesi, onun iç dünyasında derin bir kırılma yarattı. Bu büyük kaybın ardından duyduğu acıyı dışavurmak amacıyla resim yapmaya yöneldi. Fırçasından dökülen ilk çizgiler, annesinin portreleri ve ölüm temasını işleyen hüzünlü görünülerden oluşmaktaydı. Sanatçı, ürettiği bu özel tabloları uzun süre gözlerden uzak tuttu. Yaklaşık on yıl boyunca eserlerini sergilemekten kaçınan Fırat, nihayet 1970 yılında Almanya'nın Wuppertal şehrindeki saygın sanat galerilerinden Galerie-Palette-Röderhaus'ta ilk kişisel sergisini açtı. Yurt dışındaki bu başarılı başlangıcın ardından Türkiye'deki sanat galerilerinde de ardı ardına sergiler düzenleyerek ressam kimliğini pekiştirdi. Sanatçının üretkenliği o kadar yüksek seviyedeydi ki, 1999 yılında kadar geçen süreçte yaklaşık 380 adet tabloya imza attı. Bu eserlerin 250 kadarı günümüzde seçkin özel koleksiyonlarda yer almaktadır.
Edebiyat Dünyasındaki İzleri ve Sanat Destekçiliği
Edebiyata müzikle eş zamanlı olarak 1943 yılında başlayan Fırat, ilk öykü ve şiirlerini bu dönemde yazdı. Üniversitedeyken Adnan Benk, Berna Moran, Bülent Arel, Ercüment Berker, Necati Erkurt, Turan Güneş, Turhan Feyzioğlu ve Ali Yavuz Bayhan ile bir araya geldi. Bu aydın çevre, kültür hayatına yön vermek amacıyla İklim adında bağımsız bir dergi çıkarmak için yoğun çaba sarf etti. Dergi, kısıtlı imkanlar nedeniyle sadece üç sayı yayımlanabildi. Sanatçının ilk konulu şiiri de bu kısa ömürlü yayının sayfalarında okuyucuyla buluştu. İlerleyen yıllarda kaleme aldığı yazıları; Küçük Dergi, Pazar Postası, Türk Dili, Yücel, Opus, Forum, Küğ, Eflatun, Güney, Filarmoni, Ankara Sanat ve Oluşum gibi saygın mecmualarda neşredildi. 1962 yılında Forum dergisinde yayımlanan 'Işığı Kavrayan Göz, yahut Bela Bartok’un Getirdiği' başlıklı makalesi büyük ilgi topladı. Bu çalışma, Türkiye'de Macar besteci Bela Bartok üzerine yazılmış en detaylı ilk inceleme yazısı niteliğini taşımaktadır. Sanata katkıları sayesinde, 1964 yılında Türk Dil Kurumu üyeliğine seçildi.
Fırat, yerli bestecilerin çağdaş yapıtlarının seslendirilmesi gayesiyle 1967 yılında bir müzik yarışması düzenledi. Bu sayede bestecinin 'Yokluk Evreninde Dönüşüm' adlı eseri, Leda Cenaz ve Banu Perk ikilisi tarafından çalınarak ilk kez hayat buldu. Yarışmanın ikincisini 1968 yılında hayata geçiren Fırat, çalınması zorunlu olan piyano yapıtlarını belirledi. Yarışma repertuvarında şu eserler yer alıyordu:
- İlhan Usmanbaş'ın Soruşturma eseri,
- Cengiz Tan'ın modern çizgileri barındıran İmge II yapıtı,
- Ertuğrul Oğuz Fırat'ın kendi imzasını taşıyan Atatürk Savaşta ve Barışta çalışması.
Oldukça teknik beceri gerektiren bu eserleri seslendirmek üzere yarışmaya sadece yetenekli piyanist Kamuran Gündemir katıldı ve yapıtları ilk kez dinleyiciyle buluşturdu.