Emir Kusturica, 24 Kasım 1954'te Saraybosna'da dünyaya gelen, kendine has sinematografik diliyle Balkan kültürünü dünyaya tanıtan efsanevi bir yönetmen, senarist ve müzisyendir. Avrupa sinemasının en prestijli festivallerinden sayısız ödülle dönen usta sanatçı, toplumsal çalkantıları büyülü gerçekçilikle harmanladığı yapıtlarıyla sinema tarihine yön vermiştir. Kendine has coşkulu ve hüzünlü anlatımıyla tanınan Kusturica, sinemaseverlerin zihninde iz bırakan başyapıtları sayesinde çağımızın en etkili yönetmenleri arasında yer almaktadır.
Saraybosna'dan Prag'a Uzanan Sinema Aşkı
Usta yönetmenin çocukluk yılları, Yugoslavya'nın siyasi atmosferinde şekillendi. Babası Murat, Bosna-Hersek İstihbarat Bakanlığı'nda görev yapan bir komünistti. Ailesinin tek erkek çocuğu olan Emir'in gençlik dönemindeki arkadaş çevresi ebeveynleri tarafından onaylanmıyordu. Bu durum, onun hayatında yeni bir sayfa açılmasına vesile oldu ve sinema eğitimi alması amacıyla Prag'a gönderildi. Prag'daki prestijli Sahne Sanatları Akademisi'nden (Academy of Performing Arts) 1978 yılında mezun olan Kusturica, memleketine dönerek televizyon dünyasına adım attı.
Sinemayla bağı ise daha eskiye dayanıyordu. Kariyerine 1973 yılında çektiği kısa filmlerle adım attı. Saraybosna televizyonu için çeşitli projeler üretti. 1978'de Nejeste Dolaze ve Guernica yapımlarını sundu. Hemen ardından, 1979 yılında Bife Titanik filmini çekti. Kusturica'nın sinema salonlarındaki ilk büyük çıkışı ise 1981 tarihli "Dolly Bell'i Hatırlıyor Musun?" (Do You Remember Dolly Bell?) adlı yapıtıyla gerçekleşti. Bu film, genç yönetmene Venedik Film Festivali'nde büyük başarı getirerek uluslararası kariyerinin kapılarını açtı. 1981-1988 yılları arasında mezun olduğu akademide dersler veren sanatçı, aynı zamanda "Open Stage Obala" bünyesinde sanat yönetmenliği görevini üstlendi.
Altın Palmiyeler ve Uluslararası Zirve
Kusturica, kariyerinin başlarında filmlerini kendi dilinde çekmeyi tercih ediyordu. Ancak elde ettiği küresel başarılar, onu zamanla İngilizce yapıtlar sunmaya da yöneltti. 1985 yılında, siyasi göndermeler içeren ve izleyiciden tam not alan "Babam İş Gezisinde" (When Father Was Away on Business) filmini yönetti. Bu yapıt, Cannes Film Festivali'nde ona ilk Altın Palmiye Ödülü'nü ve FIPRESCI ödülünü kazandırarak adını sinema tarihine yazdırdı.
Sanatçının dünya çapındaki asıl büyük sıçraması ise 1989 yapımı "Çingeneler Zamanı" (Time Of The Gypsies) ile oldu. Kendi dilinde çektiği bu filmde, çingene kültürünü sihirli bir atmosferde işleyen usta isim, Cannes'da "En İyi Yönetmen Ödülü"nü kazandı.
Bu başarının ardından rotasını Amerika'ya çeviren yönetmen, görüntü yönetmeni Vilco Filac ve besteci Goran Bregoviç ile çalıştı. 1993 yılında Johnny Depp, Jerry Lewis, Faye Dunaway ve Lili Taylor'ın rol aldığı "Arizona Rüyası" (Arizona Dream) filmini çekti. İngilizce olarak çektiği bu ilk yapıt, hayallerle gerçeklerin fantastik kurgusuydu ve Berlin Film Festivali'nde "Jüri Özel Ödülü"ne layık görüldü. Filmin efsanevi müzikleri ise Goran Bregoviç ve Iggy Pop ortaklığıyla hazırlandı.
Usta yönetmenin sinemadaki en görkemli dönüm noktalarından biri de 1995 tarihli "Yeraltı" (The Underground) oldu. Bu devasa yapıt, Kusturica'ya Cannes'da ikinci kez Altın Palmiye kazanma gururunu yaşattı. Filmin televizyon versiyonu olan "Bila Jednom Jedna Zemlja" dizisinden sonra, 1998 yılında Venedik Film Festivali'nden Gümüş Ayı ödülüyle dönen "Kara Kedi Ak Kedi" (Black Cat, White Cat) filmini yönetti. Çingenelerin yaşamlarını konu alan bu filmler, Balkanların benzersiz ruhunu dünya sinemasına entegre etti. 1988 yılından itibaren Columbia Üniversitesi'nde sinema dersleri vermeye başlayan Kusturica, akademik alanda da deneyimlerini aktardı.
Küstendorf Köyü, Müzik ve İnanç Dünyası
Sinemanın yanı sıra müziğe olan tutkusuyla da bilinen Kusturica, "No Smoking Orchestra" grubunda bas gitarist olarak sahne aldı. Turne görüntülerinden Super 8 Stories belgeselini hazırladı. 2004 yılına kadar yönetmenliğe ara veren sanatçı, o yıl "Bir Mucizedir Yaşamak" (Life Is A Miracle) filmiyle sinemaya döndü. 1992 yılındaki Bosna Savaşı'nı konu alan bu yapıt da Cannes'da ödüle layık görüldü.
Çekimlerin tamamlanmasının ardından Kusturica, Drvenograd bölgesindeki seti kalıcı bir köye dönüştürerek orada yaşamaya başladı. Savaş nedeniyle memleketi Saraybosna'yı kaybetmenin hüznünü yaşayan sanatçı, Küstendorf adını verdiği bu köyde kendine yeni bir vatan kurduğunu belirtti. Kültür ve sanatın her dalının öğretileceği bir vaha tasarlayan Kusturica, bu köyde her yıl geleneksel "Küstendorf Film ve Müzik Festivali"ni düzenlemektedir.
Özel hayatında Maja Mandić ile evli olan ve Stribor ile Dunja adında iki çocuğu bulunan sanatçı, 23 Nisan 2005 tarihinde Karadağ'daki Savina Manastırı'nda vaftiz edilerek Sırp Ortodoks mezhebine geçti ve Nemanja Kusturica adını aldı. Babasının ateist bir Sırp olduğunu ve köklerinin Ortodoksluğa dayandığını belirten yönetmen, kimlik arayışını her zaman açık yüreklilikle paylaştı. Son büyük projelerinden olan, senaryosunu yazıp yönettiği ve Monica Bellucci ile başrolünü paylaştığı 2016 yapımı "Aşk ve Savaş" (On the Milky Road) filminde Kosta rolünü canlandırarak oyunculuktaki yeteneğini de bir kez daha kaıtladı.
Kazandığı Önemli Ödüller
- 1995: 48. Cannes Film Festivali - En İyi Film (Yeraltı)
- 1993: 43. Berlin Film Festivali - Büyük Jüri Ödülü (Arizona Rüyası)
- 1989: 42. Cannes Film Festivali - En İyi Yönetmen (Çingeneler Zamanı)
- 1985: 38. Cannes Film Festivali - En İyi Film ve FIPRESCI Ödülü (Babam İş Gezisinde)