Doğan Kuban, Türk mimarlık tarihçiliği ve koruma disiplininin gelişimine yön veren, uluslararası alanda saygınlığa ulaşmış öncü bir akademisyen ve yüksek mimardır. Babasının Fransa'daki askeri eğitimi sebebiyle 10 Nisan 1926 tarihinde Paris'te dünyaya gelen Kuban, ömrünü vakfettiği mimarlık dünyasına veda ettiği 22 Eylül 2021 yılına kadar bilimsel üretkenliğini kesintisiz sürdürmüştür. Henüz altı yaşındayken ailesiyle birlikte Türkiye'ye göç eden araştırmacı, çocukluk ve ilk gençlik yıllarını Anadolu'nun farklı kentlerinde geçirmiştir. Elazığ, Eğirdir, Denizli ve Ankara gibi farklı coğrafyalarda büyüyerek zengin bir gözlem yeteneği kazanan Kuban, ortaöğrenimini Ankara Gazi Lisesi bünyesinde başarıyla tamamlamıştır. Yükseköğrenim tercihinde ise dayısı Emin Onat'ın yönlendirmesiyle mimarlık alanına yönelmiş, bu sayede mesleki serüveninin ilk adımını atmıştır. İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi'nden 1949 yılında Yüksek Mimar derecesiyle mezun olan genç araştırmacı, akademik dünyada derin izler bırakacağı bu kuruma adım atmıştır.
Mimarlık Tarihinde Akademik Arayışlar ve Keşifler
Mezuniyetinin ardından akademik çalışmalarına hız veren Doğan Kuban, 1952 yılında İTÜ bünyesindeki Mimarlık Tarihi ve Rölöve Kürsüsü'ne asistan sıfatıyla atanmıştır. Türkiye sınırları içinde restorasyon disiplinini ilk kez ders olarak sunan Paolo Verzone'nin derslerinde çevirmenlik yaparak koruma kuramıyla yakından tanışmıştır. 1953 senesinde tarihi Aspendos Tiyatrosu'nun onarım faaliyetlerinde uzman danışman olarak sorumluluk üstlenmiştir. Ayrıca 1953 ile 1956 yılları arasında Kapadokya ile Pisidia bölgelerinde konumlanan Antik Dönem ve Erken Hristiyanlık çağı anıtlarının incelenmesinde Verzone'nin araştırma yardımcılığını yürütmüştür. 1954 yılında tamamladığı "Osmanlı Barok Mimarisi Hakkında Bir Deneme" başlıklı yeterlilik tezi, Türkiye'de batılılaşma olgusunu mimari ve sanat tarihi bağlamında sorunsallaştıran ilk çalışma olarak literatüre geçmiştir. Aynı yıl İtalya'da Rönesans mimarisini yerinde tetkik etmek üzere görevlendirilerek Roma'da bir süre ikamet etmiştir. Ülkeye dönüşünde "Osmanlı Dini Mimarisi'nde İç Mekan Teşekkülü - Rönesansla Bir Mukayese" adını taşıyan doçentlik tezini 1958'de savunarak doçentlik payesini elde etmiştir. İlerleyen süreçte Verzone'nin ayrılmasıyla kürsünün yönetimini devralarak restorasyon ve ilgili birçok dersin sorumluluğunu tek başına üstlenmiştir.
Uluslararası Alanda Bir Kültür Elçisi
Doğan Kuban, kazandığı uluslararası burslar ve yürüttüğü projelerle Türk mimarlığını dünya sahnesine taşımıştır. Fulbright bursu kazanarak 1962-1963 yılları arasında ABD'deki Michigan Üniversitesi'nde misafir öğretim üyesi olarak sanat tarihi dersleri vermiştir. Hemen ardından Washington DC'de bulunan Dumbarton Oaks Bizans Araştırmaları Merkezi bünyesinde Anadolu'daki Hristiyan Yapıları Kataloğu projesinde araştırmacı olarak çalışmıştır. 1964 yılında Suriye'de yürütülen Doğu Kasr-ül Hyr arkeolojik kazılarının ilk döneminde kazı mimarı olarak görev yapmıştır. Türkiye'ye dönüş yaptıktan sonra "Anadolu Türk Mimarisinin Kaynak Sorunları" başlıklı profesörlük takdim çalışmasını tamamlayarak 1965 yılında profesör ünvanını almaya hak kazanmıştır.
Prof. Dr. Doğan Kuban, 1966-1976 yılları arasında İstanbul'da yer alan ünlü Kalenderhane Camisi kazı ve restorasyon çalışmalarında Cecil Striker ile ortak başkanlık yürüterek projenin fen ve kontrol idaresini sağlamıştır. İTÜ Mimarlık Bölümü ders programlarına "Modern Mimarlık Tarihi" disiplininin müstakil bir başlık halinde eklenmesini sağlayarak eğitim müfredatını çağdaşlaştırmıştır. Emekli olduğu 1993 yılına kadar İTÜ'de Mimarlık Tarihi ve Rölöve, Mimarlık Tarihi ve Restorasyon Kürsüleri ile Restorasyon Ana Bilim Dalı başkanlıklarını aralıksız yürütmüştür. Ayrıca 1974-1977 yılları arasında İTÜ Mimarlık Fakültesi dekanlığı makamında bulunmuştır.
Yurt dışındaki akademik çalışmalarını 1967 sonrasında da sürdüren Kuban, ABD ve Suudi Arabistan'da konuk profesör olarak Türk ve İslam sanatı seminerleri düzenlemiştir. Bilimsel çalışmaları çerçevesinde Danimarka'dan Sudan'a, Kanada'dan Singapur'a, Fas'tan Endonezya'ya kadar uzanan geniş bir coğrafyadaki pek çok saygın üniversite ve müzede konferanslar vermiştir. İTÜ desteğiyle 1968-1972 yılları arasında Edirne Sarayı kazıları ile Edirne Anıtları Monografik Çalışması projesini başarıyla yönetmiştir.
Kurumsal Yapılanmalar ve Mirası
Koruma bilincinin kurumsallaşması adına yoğun emek harcayan Doğan Kuban, meslek hayatı boyunca sivil ve resmi birçok oluşuma öncülük etmiştir. 1968 ile 1978 yılları arasında Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi'nin (ICOMOS) Türkiye kolunun kurulabilmesi gayesiyle aktif çalışmalar gerçekleştirmiştir. Akademik ve uygulama odaklı çalışmalarını birleştirmek amacıyla 1974 senesinde İTÜ bünyesinde Mimarlık Tarihi ve Restorasyon Enstitüsü'nü (MTRE) kurarak buranın başkanlığını üstlenmiştir. İslam kültürü ve sanatının küresel düzeyde araştırılmasına da katkı sağlayan Kuban, 1979-1980 yıllarında İslam Tarihi, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi'nin (IRCICA) yönetim kurulu başkanlığına seçilerek söz konusu kurumun İstanbul'da faaliyete geçmesini sağlamıştır.
Doğan Kuban'ın mimarlık tarihine kazandırdığı en önemli katkılar şu şekilde özetlenebilir:
- Türkiye'de batılılaşma dönemini mimari ve sanat tarihi ekseninde ele alan ilk kapsamlı kuramsal çalışmaları hazırlamıştır.
- İstanbul'daki Kalenderhane Camisi ve Edirne Sarayı gibi kritik tarihi yapıların arkeolojik kazı ve restorasyon idaresini üstlenmiştir.
- Üniversite müfredatlarına modern mimarlık tarihi eğitimini dahil ederek Türkiye'deki akademik mimarlık eğitiminin seyrini değiştirmiştir.