Türkiye'nin yetiştirdiği en özgün ve dik duruşlu edebiyatçılardan biri olan yazar Doğan Akhanlı, 1957 yılında Artvin'in Şavşat ilçesinde hayata gözlerini açmış ve ömrünü adadığı özgürlük mücadelesini 31 Ekim 2021 tarihinde Berlin'de tamamlamıştır. Siyasi inançları ve yazınsal kimliği sebebiyle kendi ülkesinde ağır bedeller ödeyen usta isim, yaşamının ikinci yarısını geçirdiği Almanya'da kurduğu edebi köprülerle tanınan bir hak savunucusuydu. Kalemini barış, toplumsal uzlaşı ve geçmişle yüzleşme temalarına adayan Akhanlı, sürgün yıllarında dahi anavatanının entelektüel dünyasını etkilemeye devam etmiştir.
Doğu Karadeniz'den Metris Zindanlarına Uzanan Bir Yolculuk
Çocukluk yıllarını, öğretmenlik yapan babasının mesleği sebebiyle Şavşat sınırları içindeki sessiz bir köy okulunun lojmanında geçiren Akhanlı, küçük yaşta Anadolu'nun gerçeğiyle tanıştı. On iki yaşına bastığında daha nitelikli bir eğitim alabilmesi için ailesi tarafından dönemin metropolü İstanbul'a yolcu edildi. Ancak yolları onu ilerleyen yıllarda Trabzon'a çıkaracaktı. Burada, Karadeniz Teknik Üniversitesi bünyesinde tarih ve eğitim bilimleri alanlarında yükseköğrenim görmeye başladı.
Akademik yıllarında toplumsal meselelere duyarlılık geliştiren genç Akhanlı, 1975 senesinde sadece sol eğilimli bir dergiyi satın alması nedeniyle tutuklanarak beş ay boyunca cezaevinde kaldı. Bu ilk tutukluluğun ardından, dönemin aktif siyasi oluşumlarından Türkiye Devrimci Komünist Partisi saflarına katıldı. 12 Eylül Darbesi'nin getirdiği sert siyasi iklimde bir süre güvenlik güçlerinden kaçarak yaşamak durumunda kaldı. Takvimler 18 Mayıs 1985'i gösterdiğinde ise eşi Ayşe ve henüz 16 aylık olan küçük oğluyla birlikte gözaltına alınarak tutuklandı.
Mayıs 1985 ile Eylül 1987 tarihleri arasında, dönemin en zorlu zindanlarından Metris Cezaevi bünyesinde siyasi mahkum olarak tutsak edildi. İki buçuk yıllık bu çetin esaretin ardından özgürlüğüne kavuşan Akhanlı, içeride maruz kaldığı ağır işkenceleri ve insan hakları ihlallerini kamuoyu önünde korkusuzca dile getirmekten çekinmedi.
Almanya Yılları ve Sınırları Aşan Çabalar
Baskıların ve takibatların durmaması üzerine 1991 yılında ülkesinden ayrılmak zorunda kalan yazar, yönünü Avrupa'ya çevirerek Almanya'ya sığındı. Burada siyasi mülteci statüsü elde ederek yasal bir yaşam kurdu. 1998 senesinde askerlik görevini yerine getirmediği iddiasıyla Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığından çıkarılması, hayatında yeni bir dönüm noktası oldu. Vatansız kalmasının akabinde, 2001 yılından itibaren Alman vatandaşlığına geçerek yaşamını bu kimlikle sürdürdü.
Sürgün topraklarında hem mütercimlik hem de edebiyatçılık yaparak hayata tutunan Akhanlı, bağımsız bir gazetecilik kuruluşu olan Recherche International vakfında araştırmacı ve yazar olarak önemli çalışmalara imza attı. Uluslararası Yazarlar Derneği (PEN) üyesi olan usta kalem, Almanca ve Türkçe dilleri arasında entelektüel bir köprü vazifesi üstlendi. Kalemini sadece kurgu için değil, aynı zamanda tarihsel adaletsizlikleri gün yüzüne çıkarmak için de kullandı.
Uluslararası Arenada Takdir Toplayan Bir Miras
Tarihsel bellek ve hatırlama kültürüne sunduğu eşsiz katkılarla tanınan yazarın çabaları karşılıksız kalmadı. Alman makamları yazarın çalışmalarını yakından takip etti. Bu bağlamda, Almanya İçişleri Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Demokrasi ve Hoşgörü Birliği tarafından özel bir ödülle ödüllendirildi. Mücadelesi uluslararası alanda karşılık buldu. Hak savunuculuğundaki kararlılığı nedeniyle 2013 yılında Pfarrer Georg Fritze İnsan Hakları Ödülü'nün sahibi oldu. 2018 yılında ise Avusturya PEN Kulübü ve Villach kenti tarafından ortaklaşa düzenlenen törenle Hoşgörü Ödülü'ne layık görüldü. Jüri heyeti, ödülün verilme gerekçesini şu şekilde açıkladı:
- İnsancıl tavrı,
- Tarihsel şiddet olaylarını dürüstçe ele alışı,
- Sınırları aşan ayrıntılı ve derinlikli yazıları.
Yazarın kariyerindeki en prestijli takdir ise 2019 yılında layık görüldüğü Goethe Nişanı oldu. Almanya'nın bu en değerli ödülü, Akhanlı'nın Ermeni, Türk ve Kürt kültürleri arasında hiçbir ayrım yapmadan, toplumsal bir ortak hafıza ve uluslararası uzlaşı zemini yaratmak için gösterdiği samimi çabalara atfedildi. Hayatının son döneminde akciğer kanserine yakalanan ve Berlin'de tedavi gören usta yazar, 31 Ekim 2021'de hayata gözlerini yumdu.