Antik Çağ'ın en büyük doğa araştırıcısı olarak kabul edilen Yunan filozof Demokritos, M.Ö. 460 yılında Trakya'nın önemli bir İyonya kolonisi olan Abdera kentinde, zengin bir ailede dünyaya gözlerini açtı. Evrenin sırlarını çözebilmek adına varlığını ve babasından kalan büyük mirası seyahatlere adayan bu bilge isim, Mısır'dan Babil'e uzanan uzun bir eğitim ve araştırma yolculuğunun ardından Atina'da felsefeye yöneldi. Doğa felsefesinden ahlaka, astronomiden matematiğe kadar uzanan geniş bilgi birikimiyle bilinen düşünür, maddesel dünyanın bölünemeyen en küçük parçacıklardan yani atomlardan oluştuşu fikrini ortaya koyarak bilim tarihine yön veren ilk atom kuramını geliştirdi.
Zenginlikten Bilgi Arayışına Uzanan Yolculuk
Demokritos'un babası Xerxes, bölgenin son derece varlıklı insanlarından biriydi. Pers hükümdarının Asya seferinden dönüşü sırasında onun ordusunu ağırlayan Xerxes, bu cömertliği sayesinde kralın özel takdirini kazandı. Hükümdar, Abdera halkına ve Xerxes'e değerli hediyeler sunmanın yanı sıra yanlarında bazı Maguslar (biliciler) bıraktı. Genç Demokritos, babasının evinde kalan bu biliciler sayesinde gökbilim ve tanrıbilim alanında ilk eğitimlerini almaya başladı. Bu erken dönem eğitimleri, onun bilime karşı duyduğu dinmek bilmez merakı körükledi.
Babasının vefatının ardından kendisine kalan devasa servet, onun için sadece bir araçtı. O, servetini lüks bir yaşam için değil, bilgiye ulaşmak için kullandı. Bu amaçla Mısır, İran, Babil ve Kızıl Deniz'i kapsayan uzun seyahatlere çıktı. Matematik öğrenmek için gittiği Mısır'da tam beş yıl boyunca ikamet etti. Asya kıtasını neredeyse baştan başa dolaşarak dönemin en parlak zekalarıyla ve özellikle ünlü matematikçilerle dostluklar kurdu. Kendisi asla sıradan bir gezgin olmadı, her zaman hakikatin peşinden koşan bir araştırmacı olarak hareket etti. Gezilerinden sonra Atina'ya yerleşerek kendisini tamamen felsefeye adadı ve burada Leukippos'un öğrencisi oldu. Büyük düşünür Platon onun adını eserlerinde hiç anmasa da, Aristoteles kendisinden her zaman derin bir saygıyla bahsetti. Daha sonra doğduğu topraklara dönen düşünür, M.Ö. 420 yılı dolaylarında Abdera'da kendi felsefe okulunu kurarak görüşlerini yaymaya başladı.
Mekanik Evren ve Atom Teorisi
Demokritos, kurucusu olduğu mekanist ve atomcu maddecilik anlayışıyla felsefe tarihinde devrim yarattı. Onun kuramına göre kozmos, yalnızca doluluk ve boşluktan ibarettir. Evrendeki dolu kısımlar, bölünmesi imkansız olan, yalın ve ölümsüz parçacıklar yani atomlar ile kaplıdır. Bu atomların her birinin niteliği aynı olsa da dış biçimleri birbirinden oldukça farklıdır. Dünyadaki tüm varlıklar, bu küçük parçacıkların bir araya gelmesiyle şekillenir. Onlar bir arada durduğu müddetçe varlıklar mevcudiyetini korur, atomlar dağıldığında ise yok oluş gerçekleşir. Filozofun bu konudaki temel düsturu nettir: "Hiçbir şey hiçten var olamaz." Ona göre doğada tesadüflere yer yoktur. Her şey, doğanın sarsılmaz ve değişmez yasalarını takip eder. Atomların hareketlerinin arkasında bilinçli bir gaye ya da plan bulunmaz. Her şey mekanik bir işleyişin, mantığın ve kaçınılmaz bir zorunluluğun neticesidir. Hatta bilge isim, Pers ülkesine hükümdar olmaktansa doğadaki tek bir gizemli nedeni keşetmeyi yeşleyeceğini belirtmiştir.
Bu atom kuramı, insanın çevresini nasıl algıladığını da mükemmel şekilde açıklar. Düşünüre göre algılarımız, parçacıkların boşluktaki hareketlerinden kaynaklanır. Örneğin Ay'ı görebilmemiz, uydudan yayılan atomların doğrudan gözümüzün içine süzülmesiyle mükemmel şekilde sağlanır. İnsanlığın kökenine dair de kafa yoran düşünür, ilk insanların tıpkı hayvanlar gibi ilkel bir yaşam sürdüğünü öne sürmüştür. Akıllı bir varlık olan insanı icatlar yapmaya yönelten unsur, karşılaştığı yaşamsal zorunluluklardır. İnsanlık, zamanla elde ettiği ilerlemeler sayesinde bugünkü kültür ve medeniyet seviyesine ulaşmıştır.
Gözlemler, Gökyüzü ve Yaşam Bilgeliği
Demokritos, felsefenin yanı sıra matematik ve astronomi sahalarında da çığr açan çalışmalar yürüttü. Geometriye olan ilgisi büyüktü. Bu alanda şu eserleri kaleme aldı:
- Bir Daire veya Bir Küreye Çizilen Teğet
- Geometri Ücerine
- Sayılar Ücerine
- İrrasyoneller Ücerine
Aynı zamanda astronomiyle de yakından ilgilenerek gökyüzünün gizemlerini araştırdı. Evrendeki her şeyin, en ufacık atomdan devasa yıldızlara kadar sürekli bir hareket halinde olduğunu savundu. Gökyüzü incelemelerini şu yapıtlarında topladı:
- Gezegenler Ücerine
- Büyük Yıl veya Astronomi
Dünya'nın şeklini ortası delik ve düz bir disk olarak tasavvur eden filozof, gök küresini kuzey ve güney olarak ikiye ayırdı. Güney yarım küredeki yıldız gruplarının kuzeydekilerden farklı olduğunu gözlemledi. Yer'in düzlüğüyle bu gözlemleri nasıl bağdaştırdığı tam bilinmese de, bu fikirlerinde Babil astronomisinin etkileri açıkça görülür. Kozmolojiye dair görüşlerinde ise sonsuz sayıda ve farklı büyüklükte dünyaların var olduğunu, bunların kiminin yeni oluştuşunu, kiminin çarpışarak yok olduğunu öne sürdü.
Halk arasında sürekli gülerek dolaştığı için adı "Gülen Filozof" ya da "Alaycı" olarak anılırdı. Romalı düşünür Seneca, onun bu tavrıyla insanların sergilediği aptallıkları ve hırsları küçümsediğini belirtir. Hatta onun bu sıradışı hallerini görerek deli olduğunu düşünen Abderalılara karşılık, dönemin efsanevi hekimi Hipokrat, Demokritos'un hasta olmadığını, aksine olağanüstü bir deha ve akla sahip olduğunu haykırmıştır.
Kendinden önceki felsefecilerden farklı olarak ahlak ve etik konularına da yoğunlaşan bu büyük zihin, M.Ö. 370 yılında, ardında silinmez izler bırakarak 90 yaşında hayata gözlerini yumdu. Demokritos'un geride bıraktığı ve insan ruhuna ışık tutan bazı bilgece sözleri şunlardır:
- Ruhun kötülüklerini bilgelik, bedenin rahatsızlıklarını ise hekimlik iyileştirir.
- Yanlış işlerden uzak durmanın yolu korkudan değil, ödev bilincinden geçer.
- Zekaya dayanmayan zenginlikler ve şöhretler, elde edilebilecek en sakat kazanımlardır.
- İnsan, bilgiye ve erdemli davranışa ancak derinlemesine incelemeler yaptıktan sonra erişebilir.