Türk edebiyat dünyasının en özgün isimlerinden biri olan Hüseyin Cemil Meriç, 12 Aralık 1916 tarihinde Hatay’ın Reyhanlı ilçesinde doğdu. Dimetoka’dan göç eden bir ailenin evladı olan yazarın çocukluk yılları büyük zorluklar altında şekillendi. Balkan göçmeni ailenin babası Mahmut Niyazi Bey Dimetoka'da hakimlik yaparken, annesi Zeynep Ziynet Hanım'dı. Zorlu bir yaşam süren yazar, kaleme aldığı 12 telif eser ve çevirileriyle Türk düşünce tarihinde silinmez bir iz bıraktı. Ailesi, çocukluk döneminde babasının memuriyet görevinden ayrılması üzerine Reyhanlı'ya yerleşti. Genç Cemil, ilköğrenimini buradaki rüşdiyede tamamladıktan sonra eğitimini sürdürmek amacıyla tekrar Antakya’ya yöneldi. Fransız idaresinde bulunan bu şehirde, Fransız eğitim sistemi uygulayan Antakya Sultanisi’ne kaydolarak eğitimine devam etti. Bu lisede öğrenim gördüğü sırada gözlerinin altı derece miyop olduğu tespit edildi.
Hatay'dan İstanbul'a Sürgün ve Mücadele Yılları
Gençlik yıllarında kaleme aldığı ilk makalesi "Geç Kalmış Bir Muhasebe", yerel Yenigün gazetesinde yayımlanarak onun yazı hayatına ilk adımını müjdeledi. Ancak, lise son sınıftayken sergilediği milliyetçi duruş, yayımlanan muhalif bir yazısı ve okulundaki bazı öğretmenleri cesurca eleştirmesi sebebiyle diploma alamadan lisesini terk etmek zorunda kaldı. Eğitimini tamamlamak gayesiyle yollara düşen genç yazar, İstanbul’un köklü kurumlarından Pertevniyal Lisesi’nin kapısını çaldı. Bu büyük metropolde geçirdiği süre zarfında, dönemin önde gelen solcu aydınları olan Nâzım Hikmet ve Kerim Sadi gibi isimlerle yolları kesişti ve fikir dünyasını zenginleştirdi. Geçim sıkıntısı sebebiyle 1937 yılında yeniden İskenderun’a dönmek durumunda kalan düşünür, hayatını idame ettirebilmek adına çok çeşitli iş kollarında çalıştı. Bu dönemde üstlendiği ve onun yaşam mücadelesini özetleyen görevler şunlardır:
- Haymaseki köyünde dokuz ay boyunca sürdürdüğü ilkokul öğretmenliği,
- İskenderun Tercüme Bürosu bünyesinde üstlendiği reis muavinliği görevi,
- Batı Ayrancı Köyü’nde öğretmenlik, Türk Hava Kurumu sekreterliği ve belediye kâtipliği.
Siyasi Davalar, Evlilik ve Acı Kayıplar
Takvimler 1939 yılının nisan ayını gösterdiğinde, Hatay hükûmetini devirmeye teşebbüs ettiği iddiasıyla tutuklanarak Antakya’ya nakledildi. İdam istemiyle yargılandığı bu karanlık süreçten iki ay sonra beraat ederek kurtuldu. Fikirlerinin bedelini ağır ödeyen düşünür, 1940 yılında burslu olarak kabul edildiği İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksekokulu’nda iki yıl boyunca eğitim aldı. Yükseköğrenim yıllarında yazın hayatı büyük hız kazandı. Onun özgün makaleleri İnsan, Yücel, Gün ve Ayın Bibliyografyası gibi prestijli dergilerde peş peşe yayımlanmaya başladı.
Mezuniyetinin ardından 1942 yılında Elazığ Lisesi’ne Fransızca öğretmeni olarak atandı. Şehre hareket etmeden hemen önce hayat arkadaşı Fevziye Menteşeoğlu ile tanışarak dünyavevine girdi. Her iki gözündeki yüksek miyop nedeniyle askerlik vazifesinden muaf tutuldu. Yazar, 1943 yılında ünlü Fransız yazar Balzac’ın "Altın Gözlü Kız" adlı romanını Türkçe ile buluşturarak ilk çeviri kitabını yayımladı. Elazığ yılları aile adına büyük acıları da beraberinde getirdi. Eğitmen eşinin tayin işlemlerinin gerçekleşememesi ve bu şehirde ardı ardına yaşanan iki bebek kaybı, çifte ancak İstanbul koşullarında sağlıklı bir doğum yapılabileceğini gösterdi. Bu acı tecrübelerin neticesinde 1945 yılında öğretmenlik görevinden istifa eden Meriç, eşiyle birlikte İstanbul’a göç etti. Bu kararın ardından aynı yıl oğulları Mahmut Ali, bir sonraki yıl ise kızları Ümit Meriç dünyaya geldi.
Akademik Yaşam ve Karanlığa Meydan Okuyan Bir Zihin
İstanbul’da yeni bir hayata başlayan düşünür, 1946 senesinde İstanbul Üniversitesi’nde Fransızca okutmanlığı görevine başladı. Bu önemli akademik vazifeyi 1974 yılındaki emekliliğine dek kesintisiz şekilde sürdürdü. Üniversitedeki derslerinin yanı sıra Yirminci Asır dergisinde bir yıl kadar yazılar kaleme aldı. Ayrıca, 1948 yılında Victor Hugo’nun meşhur piyesi "Hernani"yi manzum biçimde Türkçeye kazandırdı. Daha sonra 1952 ile 1954 yılları arasında Işık Lisesi bünyesinde de Fransızca dersleri vererek bilgi birikimini genç nesillere aktardı.
Yaşamının en büyük kırılma noktası ise 1954 yılının bahar aylarında yaşandı. Geçirdiği talihsiz bir kaza neticesinde her iki gözünün görme yetisini tamamen kaybetti. Peş peşe gerçekleştirilen başarısız ameliyatların ardından şifa bulma umuduyla 1955’te tek başına deniz yoluyla Marsilya’ya, oradan da Paris’e gitti. Fransa’da geçirdiği altı aylık zorlu tedavi sürecinden hiçbir olumlu netice alamayarak vatanına geri dönmek zorunda kaldı. Dünyasının tamamen karanlığa gömülmesiyle derin bir buhran dönemine girdi. Usta yazar, yakın çevresinin ve dostlarının büyük desteğiyle bu zor günleri geride bırakmayı başardı. Gözlerini kaybetmiş olmasına karşın, çevresindekilerin yardımıyla okuyup yazmayı sürdürdü. Sosyal bilimlerin tarih, felsefe, edebiyat ve dil gibi pek çok sahasında derin araştırmalar yapmaya devam eden Meriç, ömrünün sonuna dek fildişi kulesinden Türk irfanına ışık tutmayı sürdürdü. Büyük düşünce adamı, geride paha biçilemez bir entelektüel miras bırakarak 13 Haziran 1987 tarihinde İstanbul’da hayata gözlerini yumdu.