Can Yücel, modern Türk edebiyatına samimi üslubu ve kendine has tarzıyla yön vermiş sıra dışı bir şair ve çevirmendir. 21 Ağustos 1926 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini açan yazar, şiirlerinde kullandığı kaba ama son derece içten dilin yanı sıra bariton sesiyle okuduğu eserlerle sanat dünyasında derin bir iz bırakmıştır. Eski Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel'in oğlu olan usta kalem, ömrü boyunca toplumsal adaletsizliklere karşı çıkmış, şiiri halkın diliyle yeniden inşa etmiştir. Eserlerinde hayatın içinden ögeleri, aile sevgisini ve siyasi inançlarını harmanlayan şair, 12 Ağustos 1999 gecesi İzmir'de yaşamını yitirmiş ve çok sevdiği Datça'da ebedi istirahatgahına çekilmiştir.
Eğitim Yılları ve Hayatın Farklı Kulvarları
1943 yılında Ankara Atatürk Lisesi'nden sınıf arkadaşı Gazi Yaşargil ile yurt dışı eğitim bursu kazanması, hayatında ilginç bir tartışma yaratmıştır. Dönemin Millî Eğitim Bakanı olan babasının "oğluna torpil yaptı" söylentilerinden çekinerek bursa engel olduğu iddia edilse de Gazi Yaşargil bu söylentiyi yalanlamış, her ikisinin de kendi aile bütçeleriyle yurt dışına gittiklerini belirtmiştir. Ankara Üniversitesi ve Cambridge Üniversitesi bünyesinde Latince ve Yunanca eğitimi alan şair, çeşitli elçiliklerde mütercimlik yapmış ve Londra'da BBC'nin Türkçe servisinde spiker olarak görev almıştır.
Askerliğini Kore'de tamamlayan yazar, 1958'de Türkiye'ye dönünce Bodrum ve Marmaris'te turist rehberi olarak çalışmıştır. İstanbul'a yerleşerek bağımsız çalışmaya başlamıştır. 1956'da Güler Yücel ile evlenen şairin bu evlilikten Güzel, Su ve Hasan adında üç çocuğu olmuştur. Ömrünün son döneminde ise Eski Datça'ya yerleşerek Leman ve Öküz gibi popüler mizah ve edebiyat dergilerinde şiir ve yazılarını yayımlamıştır.
Edebi Çizgisi, Siyasi Duruşu ve Mahkumiyet Yılları
Yazın dünyasına adım atan şair, 1945 ile 1965 yılları arasında Yenilikler, Beraber, Seçilmiş Hikayeler, Dost, Sosyal Adalet, Şiir Sanatı, Dönem, Ant, İmece ve Papirüs gibi çok sayıda dergide yazmıştır. İlerleyen süreçte çalışmalarını Yeni Dergi, Birikim, Sanat Emeği, Yazko Edebiyat ve Yeni Düşün sayfalarında okurlarla buluşturan usta kalem, 1965 sonrasında siyasal konulara ağırlık vermiştir.
12 Mart 1971 döneminde Che Guevara ile Mao'dan yaptığı çeviriler gerekçe gösterilerek 15 yıl hapse mahkûm edilmiş, ancak 1974 yılındaki genel afla serbest kalmıştır. Tahliyesinin ardından cezaevinde yazdığı Bir Siyasinin Şiirleri kitabını yayımlamıştır. 12 Eylül 1980 askeri müdahalesi sonrasında ise Rengahenk adlı eseri müstehcen olduğu iddiasıyla toplatılmıştır. İngiltere'deyken önemli bir keşfe imza atmıştır. 1962 yılında, 1709 tarihli taş baskı Türkçe dilbilgisi kitabını bularak büyük yankı uyandırmıştır.
Siyasi mücadelesini kurumsal alana da taşıyan usta kalem, 1996'da kurulan Emek Partisi'nin (EMEP) kurucuları arasında yer almıştır. Kaleme aldığı Hava döndü şiiri, partinin marşı olmuştur. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'e hakaret suçlamasıyla yargılanmıştır. Vefat ettiği yıl olan 1999 genel seçimlerinde Özgürlük ve Dayanışma Partisi'nin İzmir birinci sıra milletvekili adayı olarak sandığa girmiştir.
Sanat Anlayışı ve Çeviri Dünyasındaki İzleri
Şairin ilham dünyası; doğa, insan ilişkileri, günlük olaylar ve derin duygulardan beslenir. Taşlama üslubunun, toplumsal duyarlılığın ve yalın dilin egemen olduğu şiirlerinde sevgi dolu aile yaşantısının izleri görülür. Eşi, çocukları ve torunlarına beslediği derin sevgiyi dizelerine yansıtmıştır. Nitekim bu bağlılık şu şiirlerinde belirgindir:
- Hayatta Ben En çok Babamı Sevdim
- Küçük Kızım Su'ya
- Güzel'e
- Yeni Hasan'a Yolluk
Yazar, ailesine olan bağlılığını ayrıca Maaile adını verdiği eseriyle de pekiştirmiştir.
Yaratıcı kimliğinin yanı sıra çeviri dünyasında da adeta çığır açan sanatçı; Lorca, Shakespeare, Brecht ve Wilde gibi dünya devlerinin tiyatro oyunlarını Türkçeye kazandırmıştır. Yapmış olduğu Shakespeare çevirileri, kelimesi kelimesine bir sadakatten ziyade, eserin ruhunu ve mesajını yerel topluma en etkili şekilde aktarma gayesini taşır. Bu uyarlama büyük başarı kazanmıştır. Şair, Hamlet'teki meşhur dizeyi "bir ihtimal daha var, o da ölmek mi dersin" şeklinde aktarmıştır. 1959 yılında yayımlanan Her Boydan adlı derlemesinde ise dünya şairlerinin yapıtlarını serbest bir üslubla dilimize kazandırmıştır. İlk dönem çevirileri arasında 1953 tarihli Hatırladıklarım ile 1956 basımı Yeni Türkiye Bir Garp Devleti öne çıkan çalışmalarındandır.
12 Ağustos 1999 gecesi yaşama veda eden usta şairin cenazesi Datça'ya nakledilmiştir. Nakil işlemi dönemin İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Ahmet Piriştina'nın katkılarıyla gerçekleştirilmiştir. Büyük şair, Gölcük depreminin meydana geldiği 17 Ağustos 1999 tarihinde son yolculuğuna uğralanmıştır. Defin töreni çok sevdiği günebakan çiçekleri eşliğinde yapılmıştır. Mekanım Datça Olsun kitabıyla bölgeye sevgisini dile getiren yazarın mezarı, ilerleyen yıllarda tahrip edilmiştir. Anma törenlerinde alkol tüketildiği gerekçesiyle belediyece tören yapılmaması ve anmaların başka yerlere taşınması gerilime yol açmıştır. Bu gerilimin ardından kabri parçalanmış, yakındaki Can Evi alanı da kapatılmıştır.