Cacaoğlu Nureddin Cebrail, tarih sayfalarındaki tanınan adıyla Caca Bey, Selçuklu döneminin en parlak dimağlarından biridir. Ceceli aşireti lideri Emir Bahaddin Caca’nın oğlu olarak 1240 senesinde Kırşehir İskilip’te doğan bu büyük şahsiyet, ömrünü bilime ve devlet hizmetine adamıştır. Anadolu Selçuklu Devleti’nin çalkantılı son dönemlerinde valilik yapan, Eskişehir ve Tokat’ın ardından Kırşehir Beyi olarak hüküm süren Caca Bey, Türk diline ve bilimine sunduğu devasa katkılarla ölümsüzleşmiştir. 1301 yılında Bizans saldırılarını püskürtmek adına Ankara dolaylarında çarpışarken 61 yaşında şehit düşen bu dahi yönetici, arkasında bıraktığı rasathane medresesiyle Anadolu'da bilimin meşalesini yakmıştır.
Savaş Alanlarından Yönetim Merkezlerine Uzanan Bir Ömür
IV. Kılıç Arslan döneminde genç yaşına rağmen sergilediği yüksek zeka ve üstün yetenekleri sayesinde kısa zamanda devlet kademelerinde yükselen Caca Bey, dönemin önemli idarecileri arasına katıldı. Selçuklu'nun zayıflamaya başladığı ve illerin beylerce yönetildiği o karmaşık çağda Eskişehir Emiri unvanıyla önemli sorumluluklar üstlendi. Tokat’ta geçirdiği günlerin akabinde Kırşehir’e bey olarak tayin edildi. Kırşehir’deki yönetimi sırasında bölgenin asayişini sağlamak için büyük çaba harcadı. Bu doğrultuda, Emirhor Eseddedin tarafından başlatılan tehlikeli isyanı kararlılıkla bastırdı.
Caca Bey, askeri dehasını sadece iç isyanlarda değil, dış tehditlere karşı da gösterdi. Anadolu'yu korumak adına katıldığu Elbistan Savaşı'nda talihsiz bir şekilde Mısır Memlük Sultanı Baybars’a esir düştü. Ancak Baybars’ın tüm savaş esirlerini serbest bırakma kararı almasının ardından Şam üzerinden Kırşehir’e geri dönmeyi başardı. Kırşehir’de adeta bağımsız bir hükümdar gibi adil bir idare kuran Caca Bey’in namı kısa sürede tüm Anadolu topraklarına yayıldı. İmar faaliyetlerine büyük önem veren bu bilge yönetici, çok sayıda hayır eseri vücuda getirmiştir:
- Eskişehir'de görkemli bir cami ile konuklar için büyük bir han inşa ettirdi.
- Harap durumdaki 17 cami ve zaviyeyi onarıma alarak yeniden halkın hizmetine sundu.
- Erzurum, Eskişehir, Tokat, Kayseri ve Konya'da köprüler, camiler, medreseler ile çok sayıda sosyal tesis yaptırdı.
Gök Bilimin Anadolu'daki İlk Kalesi: Caca Bey Medresesi
Caca Bey’in insanlık tarihine bıraktığı en kıymetli miras, 1271-1272 yıllarında Kırşehir'de yükselttiği kendi adını taşıyan medresedir. Kesme taştan inşa edilen ve kare planlı bir mimariye sahip olan bu görkemli yapı, o dönemin adeta bir üniversitesi konumundaydı. Kubbesinin tam ortası gökyüzünü görecek şekilde açık tasarlanmış olup, tam altında derin bir araştırma kuyusu yer alıyordu. Gece vakti bu kuyuya yansıyan yıldızların hareketleri inceleniyor, gök cisimleri üzerinde derinlemesine rasatlar gerçekleştiriliyordu. Matematik, fizik ve kimya gibi temel bilimlerin yanında medresede İslam hukuku, felsefe ve tasavvuf dersleri de okutulmaktaydı.
Bu bilim merkezi, ünlü Türk astronomu Uluğ Bey’in Batı Türkistan’da kurduğu rasathaneyle tamamen eşdeğer bir öneme sahipti. Asırlar boyunca ayakta kalan ve minaresindeki büyüleyici mavi çinileri sebebiyle halk arasında Cıncıklı Camii adıyla da anılan bu eşsiz anıt yapı, daha sonraları camiye dönüştürülmüştür. Anadolu’nun göbeğinde bir gök bilim akademisi kuran Caca Bey, burada okuyan öğrencilerin evrenin sırlarını çözmesi için her türlü imkanı sağlamıştır.
Türkçenin Hamisi ve Gönül Erenlerinin Sığınağı
Caca Bey, sadece bilimsel faaliyetleriyle değil, aynı zamanda milli kimliğe ve Türkçe diline verdiği büyük değerle de tanınır. Kendi yönetimindeki topraklarda tüm resmi emirlerin ve devlet yazışmalarının Türkçe yapılmasını şart koşmuş, anadilinin gelişimine öncülük etmiştir. Türkçe konuşmayı ve yazmayı ilke edinen devlet adamı, aynı zamanda Arapça ve Acem dilinde de yetkin eserler kaleme almıştır. Onun bu milli duruşu ve entelektüel derinliği, dönemin en büyük düşünürlerinin de dikkatini çekmiştir.
Büyük mutasavvıf Mevlana Celaleddin Rumi ile yolları kesişen Caca Bey, onun derin saygısını kazanmıştır. Mevlana, 1273 yılında yazdığı özel bir mektupta Caca Bey'in başarılarını ve ilmi gayretlerini övgü dolu sözlerle tescillemiştir. Aynı zamanda Kırşehir civarında yaşayan Hacı Bektaş-ı Veli ile de 1270 senesinde bizzat ilgilenmiş, onu her türlü baskıdan koruyarak himayesi altına almıştır.
Bu ulu devlet adamı, 1301 yılında Kırşehir'e saldıran Bizans kuvvetlerine karşı vatan toprağını savunmak üzere cepheye koşmuştur. Ankara dolaylarında gerçekleşen şiddetli çarpışmalarda 61 yaşında kahramanca şehit düşmüştür. Vefatının ardından naaşı Kırşehir’e nakledilmiş ve sağlığında inşa ettirdiği o eşsiz Caca Bey Medresesi’nin bitişiğindeki türbeye huzurla defnedilmiştir. Bugün Kırşehir'in kalbinde yükselen bu türbe ve medrese, onun bilime ve ülkesine adanmış ömrünün en canlı şahidi olmaya devam etmektedir.