Mehmet Bahaeddin Ögel, Türk tarih yazıcılığında çığır açan çalışmalarıyla bilinen, Orta Asya ve Türk kültür tarihi üzerine yoğunlaşmış müstesna bir bilim insanıdır. 21 Nisan 1923'te Elazığ'ın Çarşı mahallesinde dünyaya gelen Ögel, yabancı kaynakları ve özellikle Çin arşivlerini doğrudan inceleyerek Türklerin kökenlerini ve yaşam biçimlerini araştırma gayesiyle yola çıkmıştır. DTCF'de aldığı nitelikli eğitimle şekillenen kariyeri boyunca, geliştirdiği özgün sentez metodu sayesinde Türk tarihinin bütünlüğünü ortaya koymayı başarmıştır. Tarih takvimleri 7 Mart 1989 tarihini gösterdiğinde Ankara'da aramızdan ayrılan bu değerli araştırmacı, ardında bıraktığı devasa literatürle ulusal kimliğin tarihsel temellerini kalıcı şekilde sağlamlaştırmıştır.
Anadolu'dan Uzak Doğu'ya Uzanan Akademik Yolculuk
Ögel, çocukluk ve gençlik yıllarının ilk adımlarını Elazığ ile Malatya sınırları dahilinde attı. İlk ve ortaöğrenimini bu iki şehirde başarıyla tamamlayan Ögel, yükseköğrenim hayatına adım atmak amacıyla 1940 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi bünyesindeki Tarih Bölümü'ne kayıt yaptırdı. Üniversite yıllarında Şemsettin Günaltay ve Afet İnan gibi seçkin hocaların Orta Asya Türk tarihi konulu seminerlerine katılarak ufkunu genişletti. 1945 yılındaki mezuniyetinin ardından ilk görev yeri olan Erzurum Lisesi'ne tarih ve coğrafya öğretmeni olarak tayin edildi.
Eğitimcilik serüveni sürerken, 1947 yılında ünlü sinolog Wolfram Eberhard rehberliğinde doktora çalışmalarına başladı. \"Uygur Devletinin Kuruluşu\" başlıklı doktora tezini 1948 yılında başarıyla savunarak doktor unvanını elde etti. Bir yıl sonra Genel Türk Tarihi Kürsüsü'ne asistan olarak girmeyi başardı. Araştırmalarını derinleştirmek amacıyla İran'da dört ay boyunca çalıştı. Ardından kazandığı burs ile Almanya'ya giderek Batı'daki araştırma yöntemlerini yakından inceleme şansı buldu.
Doçentliğe 1957 yılında Kitanlar üzerine yazdığı tezle atandı. Alexander von Humboldt Vakfı'nın sağladığı destekle 1959'da tekrar Almanya yolunu tuttu. Uluslararası alandaki başarıları ona yeni kapılar açtı. Tayvan Hükümeti'nden aldığı özel davet üzerine, Taipei'de bulunan National Cheng-chi Üniversitesi'nde misafir öğretim üyesi olarak görev yaptı. 1962 ile 1964 yılları arasında Tayvan'da Çin kültürü ve tarihi kaynakları üzerine yoğunlaştı. Türkiye'ye döndükten sonra hazırladığı \"Sino-Turcica\" adlı teziyle 1964 yılında profesörlük kadrosuna atandı.
Çin Arşivlerinden Doğan Özgün Metot
Bahaeddin Ögel, Türk tarihçiliğinde çok az ismin cesaret edebildiği zorlu bir yolu seçti. Çin devlet arşivlerindeki binlerce yıllık el yazmalarını inceleyerek Orta Asya Türk boylarının izini sürdü. Bu zahmetli süreçte, Almanya'da edindiği disiplinli çalışma metodunu yerli bakış açısıyla harmanladı. Böylelikle Türk tarih yazıcılığına tamamen özgün, analitik ve sentezci yeni bir araştırma metodolojisi kazandırmayı başarmıştır.
Ögel'in geliştirdiği bu metot, Türk tarihini parçalı bir yapıdan çıkarıp bütüncül bir perspektifle ele alıyordu. Türklerin göçebe yaşam tarzının sosyolojik temelleri ve meşhur Türk-Moğol ilişkileri gibi karmaşık konularda ezber bozan tezler sundu. Kuru bir kronoloji sunmak yerine, kültürün ve inançların izini sürdü. O, geçmişi sadece savaşlar üzerinden değil, gündelik yaşam ve toplumsal dinamikler üzerinden okumayı tercih ediyordu.
Tarihe Yön Veren Eserleri ve Kültürül Mirası
Kariyeri boyunca Ankara Üniversitesi bünyesinde tam 42 yıl boyunca hizmet veren Ögel, sadece bir akademisyen olarak kalmadı. Ülkenin önemli kültür kurumlarında da sorumluluklar üstlendi. Milli Eğitim Bakanlığı, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu ve Türk Tarih Kurumu gibi kurumlarda danışmanlık, raportörlük ve yöneticilik yaptı.
Bilimsel üretkenliği ise hayranlık uyandırıcı düzeydeydi. Hayatı boyunca kaleme aldığı çalışmalar arasında şunlar yer almaktadır:
- Alanıyla ilgili yayımlanmış 20 ciltlik devasa bir kitap serisi,
- Çeşitli bilimsel dergilerde yer alan 120'den fazla araştırma makalesi,
- Türk kültürünün köklerini aydınlatan çok sayıda bildiri ve inceleme yazısı.
Bu muazzam birikimin ardında, onun olağanüstü dil yeteneği bulunuyordu. Ögel, araştırmalarını birinci el kaynaklardan yürütebilmek amacıyla çok sayıda dil öğrenmişti. Hakim olduğu diller ile lehçeler şunlardır:
- Almanca, İngilizce ve Rusça,
- Çinçe, Farsça ve Moğolca,
- Çeşitli çağdaş Türk lehçeleri.
Uluslararası alanda tanınan bir otorite olan Bahaeddin Ögel; Almanya, İngiltere, İtalya, Danimarka, Macaristan, Avusturya, İran, Tayvan, Moğolistan, Türkmenistan, Tacikistan ve Azerbaycan gibi pek çok ülkede bilimsel saha araştırmaları gerçekleştirdi.
Bu yoğun ve üretken yaşam, ne yazık ki amansız bir hastalıkla gölgelendi. Akciğer kanserine yakalanan değerli bilim insanı, 7 Mart 1989 tarihinde yaşama gözlerini yumdu. Geride bıraktığı zengin kültür mirası ve yetiştirdiği öğrenciler, Türk tarih araştırmalarında yol göstermeye devam etmektedir.