Türkiye'de doğal ürünler kimyası alanının kurucularından olan analitik kimyager ve akademisyen Prof. Dr. Ayhan Ulubelen, 20 Ağustos 1931 tarihinde İstanbul'da dünyaya geldi. Bilimsel kariyeri boyunca bitkilerden elde edilen doğal bileşiklerin yapı tayini süreçlerinde Nükleer Manyetik Rezonans (NMR) teknolojisini Türkiye'de yoğun olarak kullanan ilk bilim insanı unvanını kazandı. Ulubelen, geliştirdiği yenilikçi yöntemlerle bitkilerden elde edilen yüzlerce molekülün sırrını çözerek uluslararası tıp ve kimya literatürüne devasa katkılar sundu. Hayatı boyunca bilimin sınırlarını genişleten akademisyen, 29 Kasım 2020'de aramızdan ayrıldı.
Akademik Temeller ve Amerika Yılları
İstanbul'da subay Mehmet Ali Bey ile Hikmet Hanım'ın çocuğu olarak doğan Ayhan Ulubelen, fen bilimlerine duyduğu ilgiyle genç yaşta dikkat çekti. Yükseköğrenimini 1951 yılında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Kimya Bölümü'nde başarıyla tamamladı. Bilim yolculuğunu kararlılıkla sürdüren araştırmacı, aynı üniversitenin Eczacılık Fakültesi bünyesinde, Analitik Kimya alanında Rasim Tulus danışmanlığında yürüttüğü başarılı doktora çalışmalarını 1956 senesinde tamamlayarak doktor unvanını almaya hak kazandı. Akademik vizyonunu genişletmek amacıyla 1960 yılında prestijli Fulbright bursunu kazanarak Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti. Minnesota Üniversitesi Eczacılık Fakültesi'nde Ole Gisvold'un laboratuvarında iki yıl boyunca doktora sonrası kritik araştırmalar gerçekleştirdi. Türkiye'ye 1962'de dönen Ulubelen, Eczacılık Fakültesi'ndeki görevine yeniden başladı. Ancak uluslararası bilim çevrelerinin ilgisini çekmişti. Bir yıl sonra aldığı özel davet üzerine Arizona Üniversitesi Eczacılık Fakültesi bünyesinde çalışmak üzere yeniden ABD yolunu tuttu.
Kanser Araştırmaları ve Bitki Kimyası Çalşmaları
Arizona'da geçirdiği 1963-1967 yılları arasında Ayhan Ulubelen, yerli kabilelerin kanser tedavisinde kullandığı yerel bitkilerin kimyasal ve biyolojik etkilerini derinlemesine inceledi. Bu süreçte tümör hücrelerine karşı aktif olan glikoproteinleri belirledi ve bunların yapısal formüllerini ortaya koydu. İzole ettiği bu değerli bileşiklerin bir kısmı, taşıdığı yüksek potansiyel sebebiyle klinik deney seviyesinde incelenmeye hak kazandı. Uluslararası arenadaki bu başarılı çalşmaları, Amerikan Eczacılık Birliği tarafıdan takdir edildi. Birlik, genç bilim insanına 1962, 1963 ve 1964 yıllarında üst üste Genç Bilim İnsanı Ödülü'nü layık gördü.
1967 yılında anavatanına profesör unvanı ile dönen Ayhan Ulubelen, çalışmalarını İstanbul Üniversitesi çatısı altında sürdürdü. Bitki kimyası araştırmalarında vites artırarak özellikle Salvia (Adaçayı) familyası başta olmak üzere çok sayıda yerli bitki türüyle çalıştı. Laboratuvarında gerçekleştirdiği hassas analizlerle 300'den fazla sekonder metabolitin kimyasal yapısını tam olarak aydınlattı. Araştırma sonuçlarını saygın uluslararası dergilerde yayımlanan 300'ün üzerinde bilimsel makaleyle taçlandırdı. Bu yayınlar, dünya çapında 3000'den fazla atıf alarak büyük ses getirdi.
Ulubelen, kariyeri boyunca öğrencileri ve akademik camia için üç önemli ders kitabı kaleme alarak Türk bilim literatürüne kazandırdı. Yazdığı bu temel eserler şunlardır:
- Anorganik Kimya
- Organik Kimya
- Genel Kimya
Bilimsel Liderlik, Uluslararası Ağlar ve Mirası
İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi bünyesinde 1967'den 1998 yılındaki emekliliğine kadar aralıksız Genel Kimya Bilim Dalı Başkanlığı görevini üstlendi. Akademik çalışmalarının yanı sıra bilim diplomasisinde de etkin roller üstlendi. Alman Akademik Değişim Servisi (DAAD) bursunu 1969, 1976 ve 1992 yıllarında üç kez kazanarak Almanya'da çalışmalar yürüttü. Benzer şekilde 1977'de Japon JSPS bursuna layık görülürken, 1980-1981 ve 1993-2000 dönemlerinde üç defa prestijli NATO burslarından yararlandı.
Ulubelen, ulusal düzeyde de kritik kurumlarda danışmanlık yaptı. TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi Temel Bilimler Araştırma Enstitüsü'nün Kimya Bölümü'nde yer alan Bitki Kimyası Grubu'na tam on yıl boyunca rehberlik etti. Bu olağanüstü emekleri vesilesiyle 1985 yılında Türkiye Kimya Derneği'nin ilk onursal üyesi seçilme şerefine erişti. Ülkesini küresel düzeyde en iyi şekilde temsil etme misyonunu da omuzlayan profesör, 1986 ile 1990 yılları arasında NATO Bilimsel Komitesi bünyesinde Türkiye'yi büyük bir başarıyla temsil ederek önemli çalışmalara imza attı. Bilime sunduğu benzersiz hizmetler sebebiyle 1991 yılında devletin en saygın ödüllerinden biri olan TÜBİTAK Bilim Ödülü ile onurlandırıldı.
1994 senesinde Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) asli üyeliğine seçilen akademisyen, bu saygın çatı altındaki görevini 2011'deki istifasına dek sürdürdü. Emekli olduktan sonra da durmaksızın üretmeye devam etti. Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği (IUPAC) çatısı altındaki Chemrawn Komitesi bünyesinde 2003-2009 yılları arasında yardımcı ve asli üye sıfatıyla uluslararası ölçekte hizmetler sundu. Bilim dünyasının kurumsallaşması adına 25 Kasım 2011'de kurulan bağımsız Bilim Akademisi'nin kurucu üyeleri arasında yer alarak adını tarihe yazdı.
Aynı yıl, meslekteki 60. onur yılını doldurması şerefine, uluslararası yayın devi Elsevier'in dünyaca ünlü Phytochemistry Letters dergisi, dördüncü sayısını tamamen Ayhan Ulubelen'e ithaf ederek özel bir sayı şeklinde yayımladı. Ulubelen'in geride bıraktığı devasa akademik miras, Türkiye'deki kimya çalışmalarına yön vermeye ve yeni nesil bilim insanlarına ilham kaynağı olmaya devam etmektedir.