Cumhuriyet tarihinin en kıymetli akademisyenlerinden biri olan Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı, 2 Mayıs 1913 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelmiş ve Türkiye'de bilim tarihçiliği disiplininin kurumsal bir temel kazanmasını sağlamıştır. Dünyada bilim tarihi alanında bilinen ilk doktora derecesini elde eden bu saygın araştırmacı, yaptığı çalışmalarla sadece ülkemizde değil uluslararası sahada da derin izler bırakmıştır. Bugün cebimizdeki 5 Türk Lirası banknotunun arka yüzünden bize gülümseyen bu büyük deha, lise yıllarında bizzat Atatürk'ün dikkatini çekerek devlet eliyle yurt dışına gönderilmiş ve ömrünü Ankara'ya, bilime ve talebelerine adamıştır.
Aydın Sayılı, Abdurrahman Bey ile Suat Hanım'ın üçüncü çocuğu olarak dünyaya gözlerini açtı. Babasının diplomatik görevi nedeniyle çocukluk yıllarının bir kısmını İran sınırları içerisinde geçirdi. İlköğrenimini İstanbul kentinde tamamlayan Sayılı, daha sonra Ankara'da orta öğrenimine devam etti. 1933 yılına gelindiğinde, Ankara Atatürk Lisesi'ndeki mezuniyet sınavı genç Aydın'ın hayatındaki en önemli dönüm noktası olacaktı. Sınav komisyonunda dönemin cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk de yer alıyordu. Genç öğrencinin sergilediği olağanüstü başarı Atatürk'ün dikkatini çekti. Cumhurbaşkanı, bu parlak gencin eğitim hayatıyla yakından ilgilenilmesini talep etti.
Bu gelişmenin ardından Millî Eğitim Bakanı Reşit Galip Bey, Aydın Sayılı'yı o dönem henüz çok yeni bir alan olan bilim tarihine yönlendirdi. Aynı yıl bakanlığın yurt dışına öğrenci göndermek amacıyla açtığı sınavı kazanan Sayılı, Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti. Harvard Üniversitesi'nde eğitimine başlayan genç araştırmacı, bilim tarihinin efsanevi ismi George Sarton'un gözetiminde yetişti. Sarton, Sayılı'nın akademik vizyonunun şekillenmesinde çok büyük bir rol oynadı. Nihayet 1942 yılında, George Sarton danışmanlığında hazırladığı 'İslam Dünyasında Bilim Kurumları' başlıklı teziyle doktorasını tamamladı. Bu akademik çalışma, dünyada bilim tarihi alanında verilen ilk doktora derecesi olarak tarihe geçti.
Ankara Üniversitesi'ndeki Kürsü ve Akademik Yükseliş
Doktora derecesini aldıktan hemen sonra, 1943 yılında Türkiye'ye dönen Aydın Sayılı, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Felsefe Bölümü'nde göreve başladı. Sayılı'nın göreve başlamasıyla birlikte bölümün ders programına ilk kez bilim tarihi dersleri eklendi. Genç bilim insanı, 1946 yılında felsefe kürsüsünde Bilim Tarihi Doçenti unvanını aldı. Akademik basamakları hızla tırmanarak 1952 yılında profesörlük kadrosuna atandı. Bu süreçte Amerikan üniversitelerinden çok cazip teklifler almasına rağmen, Ankara'ya ve ülkesine olan sorumluluk bilinciyle bu davetleri geri çevirdi. Ayrıca 1952-1953 ve 1956-1957 yıllarında Amerika Birleşik Devletleri hükümeti ile Ford Vakfı'ndan sağladığı burslarla kısa süreli araştırmalar yürüttü. 1958 yılına gelindiğinde ise bilim dünyasındaki en üst akademik derecelerden biri olan Ordinaryüs Profesör unvanına layık görüldü.
Bilim Dünyasındaki Mirası ve Yetiştirdiği Kadrolar
Ordinaryüs Profesör Aydın Sayılı, 1960 yılında en büyük eseri kabul edilen 'İslam Dünyasında Rasathane ve Genel Rasathane Tarihi İçindeki Yeri' adlı kitabını yayımladı. Bu başyapıt, Doğu ve Batı bilim dünyasında büyük yankı uyandırdı. Sayılı, 1974 yılında DTCF Felsefe Bölümü Başkanlığına seçildi ve bu görevi 1983 yılında emekli oluncaya dek başarıyla sürdürdü. Üniversitedeki uzun çalışma yıllarına rağmen seçici davranarak yalnızca üç doktora öğrencisi mezun etti. Bu isimler Türk bilim tarihine yön verecek kadroları oluşturdu:
- Sevim Tekeli: Astronomi tarihi alanında yetkinleşerek doktora derecesi aldı.
- Esin Kahya: Doğa bilimleri ve tıp tarihi alanlarında çalışmalar yürüttü.
- Melek Dosay: Matematik tarihi üzerine doktorasını tamamladı.
Akademik çalışmalarının yanı sıra 1947 yılında Türk Tarih Kurumu asli üyeliğine seçilen Sayılı, bu kurum bünyesinde Orta Çağ Türk Tarih Kol Başkanı olarak uzun yıllar hizmet sundu. 1961 yılında Uluslararası Bilim Tarihi Akademisi'nin tam üyesi oldu ve aynı zamanda 1962 yılından itibaren üç yıl boyunca bu kurumda as-başkanlık görevini üstlendi. Ayrıca, ülkemize yaptığı büyük katkılar vesilesiyle portresi, 2009 yılında tedavüle sunulan 5 Türk Lirası banknotunun arkasında yer alarak ölümsüzleşti. Türk bilim dünyasının bu ulu çınarı, 15 Ekim 1993 tarihinde Ankara şehrinde vefat etti. Geride bıraktığı kıymetli kütüphane, yetiştirdiği talebeler ve kazandırdığı eserler, onun bilim tarihine vurduğu silinmez mührün en büyük kanıtıdır.