Cumhuriyet döneminin entelektüel birikimini kütüphanecilik alanında kurumsallaştıran öncü eğitimci ve yazar Adnan Cahit Ötüken, 1911 yılında Manastır'da dünyaya gözlerini açtı. Genç yaşta babasını Kafkas Cephesi'nde kaybetmesine rağmen büyük bir azimle eğitimine sarılan Ötüken, Avrupa'da edindiği modern kütüphanecilik vizyonunu ülkesine taşıyarak Ankara'da Millî Kütüphane'yi kurdu ve Türkiye'nin bu alandaki makus talihini kökten değiştirdi. İstanbul Üniversitesi'nden mezun olduktan sonra Yozgat'tan Almanya'ya uzanan bu hayat hikayesi, kütüphanelerin sadece birer kitap deposu değil, birer kültür mabedi olduğunu kanıtlama mücadelesidir.
Zorluklarla Başlayan Gençlik Yılları ve Eğitim Hayatı
Adnan Ötüken, Doktor Binbaşı Ali Naşit Bey ile avukat Yusuf Efendi'nin kñzı Lütfiye Hanım'ın oğlu olarak Manastır'da dünyaya gelmişti. Henüz yedi yaşındayken babasının Kafkas Cephesi'nde şehit düşmesiyle yetim kalan Ötüken, bu derin acıya rağmen eğitimine büyük bir azimle sarıldı. İstanbul'da Kadıköy Osmangazi Numune Mektebi ile başlayan eğitim hayatı, 1928'de Kadıköy Orta Mektebi ve 1931'de İstanbul Lisesi mezuniyetleriyle devam etti. Edebiyata ve dillere duyduğu derin ilgiyle İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji ve Fransızca bölümlerine girerek, Türk atasözleri üzerine hazırladığı tezle 1935'te mezun oldu.
Gençlik yıllarında sosyal yönü oldukça güçlü bir profil çizdi. Edebiyat Fakültesi Talebe Derneği Başkanıydı. Ayrıca Millî Türk Talebe Birliği bünyesinde çalıştı. Mezuniyetinin hemen ardından, geçimini sağlamak amacıyla İstanbul'daki bazı özel liselerde edebiyat öğretmenliği yapmaya başladı. Hayatının dönüm noktası olan, şarkiyatçı Prof. Helmut Ritter başkanlığındaki Kütüphaneler Tasnif Komisyonu'nda geçirdiği dokuz aylık çalışma dönemi, kütüphanelerin mevcut durumunu ve kronikleşen sorunlarını yakından incelemesine büyük bir fırsat tanıdı. 1936 yılında Yozgat Lisesi'ne edebiyat öğretmeni olarak atanmasıyla birlikte Anadolu'daki eğitimcilik serüveni resmen başlamış oldu. Yozgat'taki bu verimli öğretmenlik günlerinde hayatını Sabiha Aybar Hanım ile birleştiren Ötüken, 1940'ta Deniz ve 1945'te Yıldız adındaki kızlarını kucağına aldı.
Avrupa Deneyimi ve Kütüphanecilikte Reform Adımları
Cumhuriyet Türkiye'si, Batı dünyasının kütüphanecilik sistemlerini yerinde incelemek istiyordu. Bu amaçla yurt dışına gönderilmesi kararlaştırılan üç öncü isimden biri olarak kütüphanecilik öğrenimi için Almanya'ya gönderildi. Berlin Devlet Kütüphanesi'nde mesleğin inceliklerini öğrenen Ötüken, Berlin Üniversite Kütüphanesi ile Leipzig'deki çeşitli kütüphanelerde başarılı stajlar gerçekleştirdi. 1939 yılının haziran ayında Almanya'dan dönerek İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji asistanlığına atansa da buradaki görevi kısa sürdü.
Üç ay sonra askere çağrıldı. Vatani görevini yedek subay olarak yaptı. Askerlik vazifesini yaparken kütüphanecilik alanındaki ilk teorik eseri olan Bibliyotek Bilgisi ve Bibliyografi kitabını yayımlamayı başarıdı. 1 Ekim 1941 tarihinde Millî Eğitim Bakanlığı Yayımlar Müdürü olarak yeni görevine atandı. Yaklaşık altı yıl boyunca sürdürdüğü bu kritik yöneticilik görevi esnasında Türk kültür hayatında derin izler bırakan projelere öncülük etti.
Adnan Ötüken'in bu dönemde öne çıkan yayıncılık faaliyetlerinden bazıları şunlardır:
- Askerlik yıllarında kaleme aldığı Bibliyotek Bilgisi ve Bibliyografi adlı ilk mesleki kitabı,
- Kütüphanecilik terimlerini bizzat yazdığı ve Almancadan çevirilerle zenginleştirdiği İnönü Ansiklopedisi,
- Kültür hayatına kazandırılan İslam Ansiklopedisi ile Dünya Edebiyatı'ndan Tercümeler Serisi.
Millî Kütüphane'nin İnşası ve Akademik Miras
Adnan Ötüken sadece yayıncılıkla yetinmeyerek Türkiye'de kütüphanecilik eğitimini kurumsallaştırmak için kolları sıvadı. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi bünyesinde kütüphanecilik kursları düzenlemek adına yoğun bir çaba harcadı. Dekan Vekili Mehmet Emin Erişgil'in 28 Kasım 1941 tarihli resmi yazısıyla bu büyük eğitim hamlesinin temelleri atılmış oldu. İlk kurslar 1942'nin mart ayından 1943'ün şubat ayına kadar sürdü. 1944 yılında hazırlanan Kurs Yönetmeliği sayesinde bu mesleki eğitimler 1952 yılına kadar düzenli olarak devam ettirildi.
Kütüphane Okulu kurma amacıyla kütüphanecilik kanununa önemli maddeler ekletmeye çalışsa da bu girişim Maliye Bakanlığı'nın yüksek bütçe engeline takıldı; fakat azminden hiçbir şey kaybetmeyen Ötüken, 1954 yılında Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde Kütüphanecilik Kürsüsü'nün kurulmasını nihayet başardı. Kürsünün kurucu öğretim görevlisi olarak akademik çalışmalarını 1957 yılına kadar kesintisiz bir biçimde sürdürdü. Kariyeri boyunca Millî Kütüphane Müdürlüğü, Yüksek Öğrenim Genel Müdürlüğü Vekilliği ve Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü Vekilliği gibi pek çok üst düzey görevi omuzlarında taşıdı.
1950 yılında Türk Kütüphaneciler Derneği'nin başkanlığını üstlenen öncü isim, Ankara Radyosu'nda hazırladığı Kitap Saati programıyla da geniş kitlelere ulaştı. 1957 yılında Almanya'ya Kültür Ataşesi ve Öğrenci Müfettişi olarak tayin edilmesi, Ankara'daki radyo programı ile fakültedeki derslerinin sonunu getirse de Avrupa'daki bu yeni görevi sırasında Türk-Alman Kültür İşleri İstişare Kurulu'nun kurucuları arasında yer alarak ilk başkanlığını yürüttü. Yürüttüğü bu başarılı kültür diplomasisi faaliyetleri sebebiyle Federal Almanya Hükûmeti tarafınından Birinci Sınıf Hizmet Haşı Nişanı ile onurlandırıldı.
1960 yılında Türkiye'ye dönerek Millî Kütüphane Müdürlüğü görevine yeniden başladı. 1965 yılında Türkiye'nin ilk Kültür Müsteşarı unvanını aldığında yaptığı ilk büyük iş, Millî Kütüphane'yi genel müdürlük seviyesine yükseltmek oldu; aynı zamanda yaşamı boyunca çeşitli eğitim kurumlarında edebiyat ve Almanca öğretmenliği yapmayı da ihmal etmedi. 1971 yılında emekliye ayrılarak dinlenmek amacıyla İstanbul'a yerleşti. Kitaplarla ve eğitimle geçen dopdolu bir ömrün ardından, 2 Mart 1972 tarihinde geçirdiği ani bir kalp krizi sonucunda hayata gözlerini yumdu.