Ziyaretli (Hosbirik) Kırsal Yerleşimi ve Megalit Yapıları
Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı tarihi bir kırsal mahalle olan Ziyaretli, yaklaşık 2044 metre rakımda yer alan köklü bir yerleşim alanıdır. Erzurum il merkezine 82 kilometre, Tortum ilçe merkezine ise 30 kilometre uzaklıkta konumlanan mahalle, tarihi Tao bölgesinin sınırları içerisinde yer almaktadır. Ulaşım açısından Tortum'un güneybatısında yer alan bölgeye, D.950 Artvin-Erzurum devlet yolu üzerinden ayrılan 19,7 kilometrelik bir köy yolu aracılığıyla ulaşılabilmektedir.
Köklü Bir Geçmiş: Hosbirik'ten Ziyaretli'ye
Ziyaretli mahallesinin Türkçe tarihi kaynaklarda geçen eski adı Hosbirik'tir. Bu ismin Gürcüce bir terim olan ve yerel tarım ürünlerini işaret eden Hozobirka (ხოზ(ო)ბირკა) kelimesinden dönüştüğü tahmin edilmektedir. Gürcücede \"Hozo\" bir cins buğday türünü, \"birka\" ise bazı otsu bitkilerin başağını ifade eder. Orta Çağ döneminde Tao-Klarceti bölgesinin bir parçası olan yerleşim, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu yönetimine geçmiştir. Osmanlı dönemine ait Çıldır Eyaleti’nin 1694-1732 yıllarını kapsayan cebe defterinde köyün adı Hozberik olarak kaydedilmiştir. Hicri 1120 (Miladi 1708/1709) yılında Mamirvan livasının Aha nahiyesine bağlı olan ve yıllık 6.000 akçe hasılat getiren bu yerleşim alanı, Ahmed adında bir Osmanlı görevlisine tahsis edilmiştir.
Demografik Gelişim ve Cumhuriyet Dönemi İdari Yapısı
1835 yılında yapılan Osmanlı nüfus defteri kayıtlarına göre Erzurum eyaletinin Tortum kazasına bağlı olan köyde, askere alma ve vergi tespiti amacıyla sadece erkek nüfus sayılmış ve 16 hanede 52 erkek nüfus tespit edilmiştir. Kadın nüfusun da eklenmesiyle o dönemdeki toplam nüfusun yaklaşık 104 kişiden oluştuğu tahmin edilmektedir. Cumhuriyet döneminde, 1940 genel nüfus sayımında Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı olan köyün nüfusu 411 kişiye ulaşmıştır. Türkçe olmayan Hosbirik ismi, 1950'li yılların başında Ziyaretli olarak değiştirilmiş, ardından Ziyaret ismini almıştır. 1965 nüfus sayımında 529 kişiye ulaşan nüfusun içerisinde okuma yazma bilenlerin sayısı 182 olarak kaydedilmiştir. 2012 yılında yürürlüğe giren 6360 sayılı kanun kapsamında Erzurum'un büyükşehir statüsü kazanmasıyla köyün tüzel kişiliği kaldırılmış ve mahalle statüsüne dönüştürülmüştür. Yerleşimin adı son olarak 2014 yılında resmi olarak yeniden Ziyaretli yapılmıştır.
Batı Megalit Kalıntıları ve Tarihi Miras
Mahallenin batı kesiminde yer alan ve çok eski dönemlere tarihlendiği düşünülen megalit yapı kalıntıları, Ziyaretli'nin kadim bir yerleşim alanı olduğunu somut bir şekilde ortaya koymaktadır. İri ve orta büyüklükteki taşların harçsız şekilde örülmesiyle inşa edilen bu megalit sur duvarlarının belirli bölümleri günümüze ulaşmayı başarmıştır. Günümüzde büyük ölçüde bir taş yığını görünümüne sahip olan bu arkeolojik kalıntılar, bölgenin tarih öncesi veya antik savunma mimarisi hakkında önemli ipuçları sunmaktadır. Ayrıca yöre halkından edinilen bilgilere göre, geçmişte mahalle sınırları içerisinde Hristiyan nüfusun varlığına işaret eden tarihi bir kilise bulunmaktaydı. Ancak günümüze bu kilise yapısından herhangi bir kalıntı veya mimari parça ulaşamamıştır.