Diyarbakır'ın Bismil ilçesinde, Dicle ve Batman Çayı'nın birleşme noktasının 20 km. batısında, Dicle Nehri'nin güney kıyısında yer alan Ziyaret Tepe Höyüğü, Geç Asur döneminin en önemli yerleşim birimlerinden ve eyalet başkentlerinden biri olarak tarihe ışık tutmaktadır. Antik dönemdeki adı Tušḫan (veya Tuşhan) olan bu tarihi yerleşim, 22 metre yükseklikteki akropolü ve 29 hektarlık aşağı şehri ile Yukarı Dicle bölgesinin en büyük arkeolojik alanlarındandır.
Tušḫan'ın Görkemli Tarihi ve II. Aşurnasirpal Dönemi
Orta Demir Çağı'nda ikinci kademe bir eyalet başkenti olan Tušḫan, Yeni Asur hükümdarı II. Aşurnasirpal tarafından inşa edilmiş veya yeniden yapılandırılmıştır. Kraliyet yazıtlarında kentin surlarının görkemli bir şekilde yenilendiği, içine bir saray inşa edildiği, Nairi topraklarındaki kahramanlıkları anlatan beyaz kireçtaşından bir anıtsal heykel dikildiği ve zayıflamış Asurluların buraya yeniden yerleştirildiği aktarılmaktadır.
Arkeolojik Kazılar ve Tarihsel Katmanlar
İlk kez 1980 yılında Kessler tarafından saptanan höyük, 1989 yılında ODTÜ TAÇDAM'ın baraj kurtarma projesi kapsamında Guillermo Algaze ve ekibi tarafından araştırılmıştır. 2001 yılında Timothy Matney başkanlığında başlayan kazılar; Geç Neolitik Çağ'dan (MÖ 6.000 – 5.000) Orta ve Geç Tunç Çağlarına, Erken ve Geç Demir Çağlarından Geç Roma, Sasani ve Erken İslam Dönemi'ne kadar uzanan zengin bir yerleşim tabakasını ortaya çıkarmıştır.
Göz Kamaştıran Mimari Kalıntılar ve Çivi Yazılı Tabletler
Kazılarda, Geç Asur Dönemi'ne ait 450 metrekarelik bir kamu binası ile kırmızı kil kerpiçten yapılmış, duvarları 1,5 metre kalınlığındaki Orta Asur konutu gün yüzüne çıkarılmıştır. Konutun tabanı mozaiklerle kaplı 12 x 13,5 metre boyutlarındaki avlusu en dikkat çekici mimari buluntulardandır. Ayrıca alanda bulunan MÖ 620-610 yıllarına tarihlenen 21 adet çivi yazılı kil tablet, kentin eyalet merkezi olarak işlev gördüğünü, bir vergi toplama noktası ve tahıl silosu olduğunu gözler önüne sermektedir.