Zelve Ören Yeri, Avanos'a 5 km, Paşabağları'na 1 km uzaklıkta, Aktepe'nin dik ve kuzey yamaçlarında yer alan tarihi bir yerleşimdir. Özellikle 9. ve 13. yüzyıllar arasında Hristiyanların önemli yerleşim ve dini merkezlerinden biri haline gelen bu bölge, rahiplere ilk dini seminerlerin verildiği yöre olarak da bilinmektedir.
Tarihten Günümüze Zelve Köyü
Türklerin Anadolu'ya gelişiyle vadideki mevcut yapılar kullanılarak köy hayatına devam edilmiştir. Ancak kaya düşmesi sonucu 2 kişinin hayatını kaybetmesi sebebiyle köy, 1949-1954 yılları arasında kademeli olarak vadinin 2 km kuzeyinde kurulan Yeni Zelve (Aktepe) Köyü'ne taşınmıştır. Bir süre terk edilmiş durumda kalan vadi, 1967 yılında açık hava müzesine dönüştürülmüştür. Günümüzde ise T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı bir ören yeri olarak ziyaretçilere açıktır.
Eşsiz Peribacaları ve Mimari Yapılar
Üç vadiden oluşan Zelve Ören Yeri, peribacalarının en yoğun şekilde bulunduğu bölge olarak öne çıkar. Vadideki peribacaları sivri uçlu ve geniş gövdelidir. Zengin peri bacası oluşumlarının yanı sıra vadide; kayadan oyma meskenler, kilise ve manastırlar, kaya cami, güvercinlikler, bir değirmen ve tünel yer almaktadır.
Vadi Tüneli, Bezeli Güvercinlikler ve Kaya Cami
İkinci vadiyi üçüncü vadiye bağlayan kaya oyma tünel ile yüksek kayalıklara oyulmuş güvercinlikler Zelve'nin en dikkat çekici unsurlarındandır. Büyük çoğunluğu 19. ve 20. yüzyılın başına tarihlenen güvercinlikler, gübre elde etme amacıyla yapılmış olup dış cepheleri nar, çarkıfelek ve hayat ağacı gibi geleneksel zengin bezemelerle süslenmiştir. Köy meydanında bulunan ve kayaya oyulmuş caminin dört sütunlu, sivri başlıklı minaresi ise Erken Osmanlı dönemini yansıtan "Baldaken" tarzının özgün bir örneğidir.