Zazaca: Anadolu'nun Kadim ve Özgün Dili
Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dildir. Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde konuşulan bu dilin kuzey, güney ve merkez olmak üzere üç ana lehçesi bulunmaktadır. Anadolu'nun doğusunda Bingöl, Elâzığ, Erzincan, Erzurum, Bitlis, Malatya, Muş ve Tunceli; güneydoğusunda Adıyaman, Diyarbakır ve Şanlıurfa; kuzeydoğusunda Kars ve Ardahan, merkezinde Sivas, Kayseri ve Aksaray; Karadeniz bölümünde ise Tokat ve Gümüşhane gibi illerde konuşulmaktadır.
Dilbilimsel İlişkiler ve Sınıflandırma
Zazacaya gramer, genetik ve temel söz varlığı açısından en yakın diller Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Tatça, Talışça, Simnanca, Sengserce, Gilekçe ve Mazenderanca gibi çağdaş İran dilleridir. Dil aynı zamanda Geç Antik Çağ'da konuşulup günümüzde ortadan kalkmış Partça ve Baktriyaca gibi eski İran dilleri ile de dil yapısı yönünden benzerlik göstermektedir. Uluslararası dil otoriteleri SIL International, Ethnologue ve Glottolog Zazacayı Güney Zazacası (diq) ve Kuzey Zazacası (kiu) olmak üzere iki ana Zaza dilinden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırırken, Prof. Dr. Ludwig Paul ve Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü ise kuzey, merkez ve güney kolları olmak üzere üç ana lehçeye ayırmaktadır.
Bölgesel Adlandırmalar ve Kültürel Kimlik
Zazaların dillerini ve kendilerini tanımlamaları bölgeden bölgeye ayrılıklar göstermektedir. Bu adlandırmaların başlıcaları Dımılki (Dımıli), Zazaki, Kırdki (Kırdi) ve Kırmancki olarak bilinmektedir. Aksaray, Şanlıurfa, Siverek, Diyarbakır, Çüngüş, Adıyaman, Gerger ve Mutki'de yaşayanlar çoğunlukla dillerini Dımıli/Dımılki olarak tanımlarken, Elâzığ, Palu, Maden, Çermik, Bingöl ve Sivas yöresinde yaşayanlar Zazaki adını kullanmaktadır. Bu adlandırmaya Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesinde de 'Zaza lisanı' veya 'lisân-ı Ekrâd-ı Zaza' şeklinde rastlanmaktadır. Tunceli, Erzincan ve Bingöl'ün bazı ilçelerinde ise Alevi Zazalar dillerini Kırmancki, yaşadıkları bölgeyi de Kırmanciye olarak adlandırmaktadır. Bingöl, Erzurum ve Varto gibi bölgelerde yaşayan bazı topluluklar ise konuştukları dile 'dilimiz' anlamına gelen 'zonê ma' demektedirler.
Tarihsel Araştırmalar ve Keşif Süreci
Zazaca üzerine ilk araştırmalar 19. yüzyılın ikinci yarısında başlamıştır. Oryantalist Peter I. Lerch, 1856 yılında Kırım Savaşı esirleri arasında ilk Zazaca derlemeleri yapmış ve yayımlamıştır. Zazacayı dilbilimsel olarak inceleyip detaylı analizini yapan ilk araştırmacı ise Alman dilbilimci Oskar Mann olmuştur. Mann, 1905/1906 yıllarında Bingöl ve Siverek bölgelerinde gerçekleştirdiği kapsamlı derlemeler ve fonetik, morfoloji, leksikoloji, etimoloji incelemeleri sonucunda Zazacanın Farsça ya da Kürtçenin bir lehçesi olmayıp başlı başına ayrı bir dil olduğunu tespit etmiştir. Mann'ın ardından Karl Hadank, David Neil MacKenzie, Gernot Ludwig Windfuhr, Jost Gippert ve Ludwig Paul gibi uluslararası araştırmacılar da Zazacanın müstakil bir dil olduğunu bilimsel çalışmalarla doğrulamıştır.