Yumaklı Mahallesi'nin Tarihi ve Kökeni
Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı kırsal bir mahalle olan Yumaklı, köklü tarihi geçmişi ve coğrafi özellikleri ile öne çıkan bir yerleşim yeridir. Köyün bilinen eski adı Gürcüce kökenli bir yer adı olan ve vadi veya tepelerin arasındaki düzlük anlamına gelen Bari'dir (ბარი). Bu yer adı Türkçeye "Bar" şeklinde girmiş olup, 1574 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Bar (بار) olarak kaydedilmiştir. Köyün adı, Türkçe olmadığı gerekçesiyle 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Yumaklı olarak değiştirilmiştir.
Orta Çağ'dan Günümüze İdari ve Demografik Gelişim
Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihi Tao bölgesinde yer alan yerleşim, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan kayıtlarına göre Tortum sancağına bağlı Liskavi nahiyesinin bir köyü olan yerleşimde o dönem 94 Hristiyan hane bulunmaktaydı. 1835 Osmanlı nüfus defterine göre Erzurum eyaletine bağlı Tortum kazasının köylerinden biri olan yerleşimde, Müslüman ve Hristiyan nüfus bir arada yaşamaktaydı. Bu sayımda köyde 114'ü Müslüman ve 14'ü Hristiyan olmak üzere 33 hanede 128 erkek nüfus tespit edilmiş olup, toplam nüfusun yaklaşık 256 kişiden oluştuğu öngörülmektedir. Köy, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde bir yazım hatası nedeniyle "Yar" (یار) adıyla kaydedilmiştir.
Cumhuriyet Dönemi ve Coğrafi Özellikleri
Cumhuriyet döneminde Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı kalan köyün nüfusu 1940 genel nüfus sayımında 434 kişi olarak tespit edilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında ise köy nüfusu 621 kişiye ulaşmış ve bu nüfus içinde 186 kişinin okuma yazma bildiği kaydedilmiştir. 2012 yılında kabul edilen 6360 sayılı yasa ile Erzurum'un büyükşehir statüsü kazanmasının ardından, köyün tüzel kişiliği kaldırılarak Tortum Belediyesi'nin bir kırsal mahallesi olmuştur. Coğrafi olarak 2300 metre rakımda yer alan Yumaklı, 16,37 km²'lik bir yüzölçümüne sahiptir.
Ulaşım ve Bugün
Yumaklı Mahallesi, Erzurum il merkezine 40 km, Tortum ilçe merkezine ise 15 km uzaklıkta bulunmaktadır. Tortum'un güneyinde konumlanan mahalleye ulaşım, Artvin-Erzurum (Tortum-Yakutiye) arasındaki D.950 devlet yolu üzerinden sağlanmaktadır. Bu devlet yoluna 3,4 kilometrelik bir köy yolu ile bağlanan yerleşim, günümüzde muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilmektedir. 2022 yılı verilerine göre mahallenin yerleşik nüfusu 219 kişidir.