Yazılıtaş Kalesi ve Tarihçesi
Yazılıtaş Kalesi, tarihsel Basiani bölgesinde, günümüzde Erzurum ilinin Horasan ilçesine bağlı Yazılıtaş köyünde yer alan eski bir kaledir. Kalenin ne zaman inşa edildiği tam olarak bilinmemekle birlikte, üzerinde yükseldiği kayanın alt kısmında bulunan Urartu yazıtı dolayısıyla Urartu döneminden kaldığı düşünülmektedir. Orta Çağ'da Gürcü Krallığı sınırları içinde yer alan bu stratejik bölgede, 13. yüzyılın başında Gürcüler ile Türkler arasında Basiani Savaşı meydana gelmiştir. Osmanlılar, Basiani bölgesini ve Yazılıtaş Kalesi'ni 1545 yılında Gürcülerden ele geçirmiştir.
Kalıntılar ve Stratejik Konumu
Kalenin yıkıntıları, Yazılıtaş köyünün yaklaşık bir kilometre doğusunda, deniz seviyesinden 2.240 metre yükseklikte bir kayanın zirvesinde bulunmaktadır. Bölgedeki zorlu doğa koşulları nedeniyle detaylı bir şekilde belgelenememiş olsa da, bir dağ geçidinin bulunduğu bu devasa ve stratejik açıdan önemli dağın zirvesinde yer alması ve antik çağlardan beri kullanılmış olması kaleyi önemli kılmaktadır. Kale, doğal tahkimat sistemi oluşturan kayanın üzerinden çevredeki vadileri kontrol etmek amacıyla kullanılmıştır.
Tarihi Urartu Yazıtı
Kalenin bulunduğu kayalığın eteğinde, yerden yaklaşık 2,5-3 metre yükseklikte tarihi bir Urartu yazıtı yer almaktadır. Buradaki kaya yüzeyi, dikdörtgen şeklinde oyulmuş olup yaklaşık 30-40 santimetre derinliğe sahiptir. Oyulan alanın yüksekliği 1,5 metredir ve yazıt bu yüzeyi tamamen doldurmaktadır. Silah atışları nedeniyle önemli ölçüde tahrip olan yazıt, buna rağmen günümüze oldukça iyi korunmuş bir biçimde ulaşmıştır. Yazıtta, Urartu kralı İşpuini'nin oğlu Kral Menua'nın Tanrı Haldi'nin silahlarını kuşanarak Proto-Kartveli devleti olan Diaohi'ye karşı sefere çıktığı, zafer kazanıp kentleri ele geçirdiği ve Diaohi kralı Utupirşi'nin Menua'nın önünde diz çöktüğü belirtilmektedir.