Yamankaya'nın Coğrafi Konumu ve Genel Özellikleri
Yamankaya, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı kırsal bir mahalledir. Karadeniz Bölgesi sınırlarında yer alan mahalle, deniz seviyesinden 2300 metre yükseklikte (rakımda) kurulmuştur. Toplam yüzölçümü 46,09 kilometrekare olan Yamankaya, Erzurum il merkezine 63 kilometre, Tortum ilçe merkezine ise 11 kilometre uzaklıkta konumlanmıştır. Mahallenin 2022 yılı verilerine göre nüfusu 72 kişidir.
Orta Çağ ve Osmanlı Dönemi Tarihçesi
Yamankaya ile Taşoluk'un ortak eski adı Hinzorik veya Hinzurik olarak bilinmektedir. Gürcü coğrafyacı Vahuşti tarafından Hendzoreti (ხენძორეთი) adıyla kaydedilen yerleşim, eski kaynaklarda Yukarı Hinzorik olarak geçmektedir. Köyün yer aldığı Tao bölgesi, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihi bölgelerden biridir ve 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. 1574 tarihli mufassal defterde yerleşim yerinin 'Hazorik' adıyla kaydedildiği tahmin edilmektedir. Bu dönemde Tortum sancağının Lisgavi nahiyesine bağlı olan köy, tamamı Hristiyan olan 87 haneden oluşmaktaydı. Ayrıca yerleşim, Rusça bir haritada 'Hanzorek' adıyla yer almaktadır.
Nüfus Gelişimi ve Cumhuriyet Dönemi İdari Yapısı
1835 yılındaki Osmanlı nüfus defterine göre köy, 'Hinzorik-i Ulya' (Yukarı Hinzorik) adıyla Erzurum eyaletine bağlı Tortum kazasına bağlıydı. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu sayımda 23 hanede 80 erkek yaşamaktaydı; kadınlar da eklendiğinde köyün toplam nüfusunun yaklaşık 160 kişiden oluştuğu tahmin edilmektedir. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde 'Hazurek-i Ulya' veya 'Hazorek-i Ulya' şeklinde geçen köy, 1940 nüfus sayımında da aynı idari konumda 'Yukarı hinzurik' ismiyle kaydedilmiş ve nüfusu 241 kişi olarak tespit edilmiştir. Türkçe olmadığı gerekçesiyle köyün adı 1950'lerin ilk yarısında 'Yataklar' olarak değiştirilmiş, daha sonra ise günümüzdeki ismi olan Yamankaya adını almıştır. 1965 genel nüfus sayımında 254 olan nüfusun sadece 6'sının okuma yazma bildiği kaydedilmiştir. 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı yasa kapsamında Erzurum'un büyükşehir olmasıyla köylerin tüzel kişiliği kaldırılmış ve Yamankaya, Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi haline gelmiştir.
Ulaşım Bilgileri ve Yol Güzergahı
Tortum'un güneydoğusunda konumlanan Yamankaya mahallesine ulaşım belirli bir güzergah üzerinden sağlanmaktadır. Mahalleye gitmek için D.950 numaralı Artvin-Erzurum (Tortum-Yakutiye) devlet yolu kullanılmaktadır. Bu devlet yolundan ayrılan yolcular, Taşoluk ve Kireçli mahalleleri üzerinden Söğütlü mahallesi yönüne sapan 9,7 kilometrelik bir köy yolu aracılığıyla Yamankaya'ya ulaşabilmektedir.