Vefa Kilise Camii (diğer adıyla Molla Gürânî Camii), İstanbul'un tarihi Vefa semtinde yer alan ve kiliseden camiye çevrilmiş oldukça önemli bir dini yapıdır. Kilise olarak kullanıldığı dönemdeki adının Aziz Teodoros Kilisesi (Yunanca: Ἄγιος Θεοδόρος ἑν τὰ Κarrβουνάρια - Ayos theodoros en ta Karvunaria) olduğu ve muhtemelen Aziz Theodoros'a adandığı düşünülmektedir. Doğu Ortodoks kilisesi formunda inşa edilen bu tarihi yapı, Bizans mimarisinin Komnenos ve Paleologos dönemlerine ait seçkin örneklerinden birini teşkil etmektedir.
Tarihsel Süreç ve Dönüşüm
Yapının ilk inşası hakkında kesin ve net bir bilgi bulunmamakla birlikte, duvarcılık işçiliği incelendiğinde 11. yüzyılın sonları veya 12. yüzyılın başlarında, I. Aleksios döneminde yapıldığı anlaşılmaktadır. Tarih boyunca önemli dönüşümler geçiren bina, Dördüncü Haçlı Seferi sonrasında Konstantinopolis'in Latin kontrolüne girdiği dönemde bir Roma Katolik kilisesi olarak hizmet vermiştir. İstanbul'un fethinin hemen ardından ise Fatih Sultan Mehmed'in hocası ve şehrin ilk müftüsü olan ünlü alim Molla Gürani tarafından camiye dönüştürülmüş ve onun ismiyle anılmaya başlanmıştır.
Mimari Nitelikler ve Restorasyonlar
Yunan haçı planı şemasına uygun olarak tuğla ve taş malzemelerle inşa edilen yapı, zengin mimari detaylara sahiptir. Tarih boyunca çeşitli badireler atlatan caminin ağaç kısımları 1883 yılındaki yangında yanmış ve yapı tahrip olmuştur; ayrıca binanın kuzey ve güney cephelerinde bulunan yan dehlizler ise 1833 yılındaki yangında yok olmuştur. Cumhuriyet döneminde, 1937 yılında kısmi bir restorasyon sürecinden geçen Vefa Kilise Camii'nin değerli mozaikleri bu çalışma sırasında yeniden keşfedilmiş ve özenle temizlenmiştir.
Konumu ve Ulaşım
İstanbul'un tarihi yarımadasında, Fatih ilçesinin Vefa semtinde, üçüncü tepenin sırtlarında konumlanan yapı, çevresindeki diğer anıtsal Bizans ve Osmanlı eserlerine oldukça yakın bir mesafededir. Cami, bir diğer önemli Bizans dönemi yapısı olan Kalenderhane Camii'ne bir kilometreden daha az bir mesafede bulunurken, ünlü Süleymaniye Camii'nin ise sadece birkaç yüz metre güneyinde yer almaktadır. Tek minareye sahip olan bu yapı, geçmişin ve farklı kültürlerin izlerini günümüze taşıyan en önemli kültür miraslarından biridir.