Ubıhça veya diğer adıyla Vubıhça (Ubıhça telaffuzu: tʷaxəbza veya paxəbza), Kuzeybatı Kafkas dilleri ailesine mensup, günümüzde ölü diller sınıfında yer alan eşsiz bir dildir. Dil, 1992 yılının Ekim ayında bu dili konuşan son kişi olan Tevfik Esenç'in hayatını kaybetmesiyle tamamen ölü bir dil hâline gelmiştir. Yazılı bir alfabesi bulunmayan bu kadim dil, dilbilim dünyasında yapısal özellikleri nedeniyle özel bir yere sahiptir.
Ubıhça Sözcüğünün Kökeni ve Etnik Tanımı
Ubıh sözcüğü, Adigece dilinde "Vub Irmağı aşağısında oturanlar" anlamına gelen "Vıbıyıh" deyiminden türetilmiştir. Tarih boyunca bu dil; Ubuh, Ubih, Ibıh, Wıbıh, Vubıh ya da Wubıh gibi farklı şekillerde yazılmıştır. Adigece özgün telaffuz biçimi "Vıbıh" ya da "Wıbıh" iken, diğer yazım şekilleri Rusça telaffuzundan yapılan aktarmalardır. Ubıhlar ise kendilerine "Kıyıda oturanlar" anlamına gelen Pehı ya da Tahe olarak adlandırmış; dillerini ise "Karadeniz kıyısında oturanların dili" manasına gelen Pehıbze ya da Tahebze olarak tanımlamışlardır. Ubıh ve Adige dillerinde "bze" sözcüğü "dil" anlamına gelmektedir.
Sesbilimsel Özellikleri: 84 Ünsüz ve 2 Ünlü Ses
Standart Ubıhçanın sesbilimi, dünya dilleri arasında eşine az rastlanır bir zenginliğe ve yapıya sahiptir. Standart dilin ses envanterinde tam 84 farklı ünsüz bulunmasına karşın, yalnızca [a] ve [ə] olmak üzere sadece iki adet ünlü ses mevcuttur. Standart Ubıhçanın yanı sıra, Balıkesir'in Karacalar köyünde yaşayan Osman Güngör tarafından konuşulan ve farklı özellikler gösteren farklı bir Ubıhça ağzı da bulunmaktadır. Karacalar Ubıhçasının ünsüz envanteri ve dil özellikleri, 1960'lı yıllarda Georges Dumézil tarafından belgelenerek kayıt altına alınmıştır.
Dilbilgisi ve Zamir Yapısı
Ubıhça dilbilgisinde isimler genel olarak çoğulluğu belirtmez; çoğulluk gösteren tek durum ilişkisel durum eki olan -/na/ ekidir. Bunun dışındaki durumlarda çoğulluk, fiilin köküyle veya eklerle ifade edilir. Dilin zamir yapısında ise hızlı konuşma tarzından kaynaklanan standart varyasyonlar mevcuttur. Son konuşmacılardan Tevfik Esenç'in kayıtlarında yer alan /ʃaɬa/ zamir kullanımı diğer konuşmacılar tarafından kınanmış olsa da, Esenç'in tüm kayıtları bu biçimi içermektedir. İkinci şahısta kadına atıfta bulunmak veya konuşmacının sözünü keserek yaptığı yorumları göstermek amacıyla kullanılan şakacı ve arkaik /χa/- zamiri ise son konuşmacıların tamamının erkek olması nedeniyle dilin ölümünden önce yok olmuştur.