Tarihçe ve Kuruluş Dönemi
TÜLOMSAŞ, 1894 yılında Alman İmparatorluğu tarafından Bağdat Demiryolu'nun Anadolu'dan geçen hattındaki buharlı lokomotif ve vagon ihtiyacını karşılamak üzere Anadolu - Osmanlı Kumpanyası adı ile kurulmuştur. Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Eskişehir ve tren atölyesi İngilizler tarafından işgal edilmiş, 20 Mart 1920'de Kuvâ-yi Milliye tarafından geri alınarak adı Eskişehir Cer Atölyesi olarak değiştirilmiştir. 20 Temmuz 1920'de Yunanların eline geçen atölye, 2 Eylül 1922'de yeniden kurtarılmıştır.
Cumhuriyet Dönemi, Karakurt ve Devrim Arabası
II. Dünya Savaşı sırasında seferberlik kapsamında askere alınanlar nedeniyle üretimde durgunluk yaşanmış, ancak savaş sonrasında askerden dönen işçilerle birlikte kapasite artırılmıştır. Bu dönemde artan enerji ihtiyacını karşılamak amacıyla bir elektrik santrali kurulmuş ve Eskişehir'in bazı mahallelerine elektrik sağlanmıştır. 1957 yılında Eskişehir'deki bir parkta çalıştırılmak üzere iki adet ufak buharlı lokomotif üretilmiş, ertesi yıl atölyenin adı Eskişehir Demiryolu Fabrikası olmuştur. Fabrika, 1961 yılında Türkiye'nin 70 km/h hız yapabilen ilk yerli buharlı lokomotifi Karakurt'u üretmiştir. Ayrıca 1960 yılında ilk yerli otomobil olan Devrim de Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'in talimatıyla bu fabrikada imal edilmiştir.
Sanayi Dönüşümü ve Üretim Kapasitesi
Fabrikanın adı 1970 yılında Eskişehir Lokomotif ve Motor Sanayii Müessesesi (ELMS) olmuş; Fransız ve Alman şirketlerin lisansları kullanılarak lokomotif ve motorlar üretilmiştir. ELMS, 1986 yılında TCDD'nin bağlı ortaklığında yarı-özel bir anonim şirket hâline getirilerek Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii A.Ş. (TÜLOMSAŞ) adını almıştır. İlerleyen yıllarda Amerikan ve Japon firmalarıyla lisans anlaşmaları yapılarak teknoloji transferi gerçekleştirilmiş ve 1994 yılında ilk yerli dizel hidrolik manevra lokomotifi üretilmiştir. Şirket; 176.000 m² kapalı ve 324.000 m² açık olmak üzere toplam 500.000 m²'lik yerleşim alanına sahiptir. Tesis bünyesinde Lokomotif, Motor, Elektrik Makineleri ve Vagon olmak üzere 4 Ana Fabrika, 2 Destek Fabrika ve 1 Yardımcı Üretim fabrikası yer almaktadır.
Tesisin Kapatılması ve TÜRASAŞ
TÜLOMSAŞ bünyesinde Solid Works ve Autocad gibi bilgisayar destekli tasarım programları ile ERP (Kurumsal Kaynak Planlaması) uygulamaları aktif olarak kullanılmıştır. Şirket, TCDD'nin ihtiyaçları kapsamında bugüne kadar yaklaşık 800 adet lokomotif ve 9.000 adet bojili yük vagonu üretimi ile bunların onarımlarını gerçekleştirmiştir. Tarihi kuruluş, 3 Mart 2020 tarihli Cumhurbaşkanı kararıyla kurulan Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayii Anonim Şirketi (TÜRASAŞ) bünyesine TÜDEMSAŞ ve TÜVASAŞ ile birlikte dahil edilerek varlığına son verilmiştir.