Tortum Kalesi Kilisesi, tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı Tortumkale köyünde, Tortum Kalesi'nin güney yamacında konumlanmış Orta Çağ'dan kalma bir Gürcü kilisesidir. Doğu Ortodoks Kilisesi ve Gürcü Ortodoks Kilisesi mezhebi çerçevesinde inşa edilen bu yapı, günümüzde harabe durumundadır.
Kilisenin Tarihçesi
Evliya Çelebi, Seyahatname adlı eserinde kilisenin bir parçası olduğu Tortum Kalesi'ni "Mamrol" adındaki bir Gürcü hükümdarın inşa etmiş olduğunu belirtir. Kalenin kilisesi de bu kale ile aynı dönemde yapılmıştır. Bölge ve kale, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. 1574 yılındaki Osmanlı tahrir defterinde "Kilisa" adıyla kaydedilmiş olan Tortum Kalesi ve rabatında o dönem tamamı Hristiyan olan 168 hane yaşıyordu. Zamanla bölgedeki nüfusun Müslüman olması ve kalenin Osmanlıların eline geçmesi sonucu kilise işlevini yitirmiş ve harap hale gelmiştir.
Mimari Yapısı ve Malzemeler
Tortum Kalesi Kilisesi, dikdörtgen planlı ve tek nefli bir yapıdır. Dolgu duvar tekniğinde moloz taşlarla inşa edilmiştir. Günümüzde güney duvarı tamamen yıkılmışken, kuzey duvarı çatı örtüsüne kadar sağlam bir şekilde ulaşmıştır. Kilisenin batı ve doğu duvarlarının da kuzey tarafındaki birer bölümleri günümüze kalabilmiştir. Duvarların dış yüzeyinde kesme düzgün taşlar, iç yüzeyinde ise kabaca yontulmuş taşlar kullanılmıştır.
İç Mimari Ayrıntılar
Yapının doğu kısmında yarım daire planlı apsisinin üst seviyedeki iki yanında birer niş yer almaktadır. Kuzey duvarında eşit aralıklarla payeler yerleştirilmiş ve tonoz örtüyü takviye eden kemerler bu payelerin üzerine oturtulmuştur. Kilisenin dıştan çift pahlı çatı ile örtüldüğü ve kireç harçla tutturulmuş moloz taşlarla kaplandığı, kuzey tarafında günümüze ulaşan kalıntılardan anlaşılmaktadır.